Çin zondunun Ayda fəal şəkildə toplanan topladığı Selena torpaq nümunələrini diqqətlə öyrənməyə başlayıb. Ortaya çıxan “tələskənliyin” əsl səbəbi nədir?
Çin Milli Kosmik İdarəsi (CNSA) və Çin Atom Enerjisi İdarəsi (CAEA) “Change 5” missiyası çərçivəsində toplanmış Ay torpağı nümunələrində naməlum mineralın aşkar edildiyini açıqlayıb.
Bu, Ayda aşkar edilmiş altıncı yeni mineral və Çin alimləri tərəfindən kəşf edilən ilk mineraldır.
CAEA direktorunun müavini Donq Baotonq bildirib ki, sözügedən kəşflə Çin dünyada Ayda yeni mineral aşkar edən üçüncü ölkə olub.
Xatırladaq ki, 2020-ci ildə Çinin "Change 5" missiyası ümumi çəkisi təxminən 1731 qram olan Ay torpağından nümunələr toplamışdı. Nəticədə 40 ildən artıq müddətdə ilk dəfə Yerə Ay qayasının yeni təsvirləri çatdırılmışdı.
Alimlər Ay bazaltının tərkibini təhlil etdikdən sonra radiusu təxminən 10 mikrometr olan monokristallı hissəcik aşkar ediblər. Bu tip rəngsiz şəffaf sütunlu kristala Çindəki elm adamları “Changesite-(Y)” adını veriblər.
Həmin mineral Beynəlxalq Mineralogiya Assosiasiyasının Yeni Mineralların Nomenklaturası və Təsnifatı Komissiyası tərəfindən yeni mineral kimi rəsmi olaraq təsdiq edilmişdir.
“Change-5” missiyasının nümunələri götürdüyü ərazi ABŞ və Sovet missiyalarının nümunələri topladığı ərazidən təxminən bir milyard il gəncdir. Bəlkə də bu, yeni mineralın əvvəllər kəşf edilməməsinin səbəblərindən biridir.
Bu fərziyyə Ayın mənşəyi və təkamülünü anlamaq üçün vacibdir.
Lakin bu, Çinin Ay nümunələrinin öyrənilməsində yeganə nailiyyəti deyil.
Çinli mütəxəssislər ilk dəfə olaraq Aydakı torpaq nümunələrində helium-3 konsentrasiyasını da müəyyən ediblər. Heliumun bu sabit izotopu termonüvə energetikası üçün vacibdir. Bundan əlavə, tədqiqatçılar Ay resurslarının çıxarılmasının parametrlərini təsvir edərək onun qiymətləndirilməsi və öyrənilməsi üçün fundamental elmi məlumatlara əlavə ediblər.
Helium-3 - termonüvə enerjisinin gələcəyi necə olacaq?
Nəzəri olaraq deyterium (hidrogenin sabit izotopu) və helium-3-ün birləşmə reaksiyası helium-3-ün bir qramı üçün 164,3 meqavat-saat enerji hasil edir. Ən əsası, nə helium-3-ün özü, nə də reaksiya məhsulları radioaktivdir.
Bu o deməkdir ki, belə bir qarışıq əsasında qurulacaq reaktor radioaktiv tullantılar buraxmayacaq.
Xatırladaq ki, nüvə tullantılarının utilizasiyası ciddi şəkildə tənzimlənən, vaxt aparan və bahalı prosesdir. Aydındır ki, belə bir fürsət olsa, energetiklər bu çətin prosesdən qaçmaq istərdilər.
Lakin helium-3 "möcüzə reaktorunun" çatışmayan cəhətləri də var: o, məsələn, tritium reaktorundan daha yüksək temperaturda emal edilməli olacaq. Eyni zamanda, helium-3 son dərəcə nadirdir və yer üzündə minalanması çətindir.
Bəzi tədqiqatçılar ayın səthində 1,1 milyon metrik tona qədər helium-3 ehtiva etdiyini irəli sürürlər. Bu, təxminən 1,5 katrilyon ABŞ dolları dəyəri olan çox qiymətli resursdur (hazırkı qiymətlərlə). Çinin Ayın Kəşfiyyat Proqramının rəhbəri Ouyang Ziyuan bunu termonüvə sahəsi üçün transformasiya fürsəti adlandırıb.
Ayda helium-3 şaxtasının tikintisinin xərclərinin həqiqətən astronomik olacağını da xüsusi qeyd etməliyik. Lakin görünür, Çin bu səbəbə görə işini dayandırmaq niyyətində deyil.
Ay torpağında helium-3-ün ən yüksək təxmin edilən konsentrasiyası təxminən 50 ppb-dir (baxmayaraq ki, Çin öz nümunələrində tapdığı konsentrasiyaları ictimaiyyətə açıqlamayıb). Buna görə də, bu qiymətli izotopun bir qramını toplamaq üçün təxminən150 ton reqolit emal edilməlidir.
Çin artıq növbəti üç Ay missiyasının rəsmi olaraq təsdiqləndiyini açıqlayıb. Change-6, -7 və -8 Ayın cənub qütbünü tədqiq edəcək və Beynəlxalq Ay Tədqiqat Stansiyasının əsas strukturunun tikintisinə başlayacaq.
Nubar Süleymanova, “İki sahil”
