Son illərdə süni intellekt anlayışı sürətlə gündəlik həyatın, iqtisadiyyatın və dövlət idarəçiliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Elektron hökumət xidmətləri, rəqəmsal nəqliyyat sistemləri, “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələri texnoloji tərəqqinin simvolu kimi təqdim olunur. Lakin bu prosesin ekoloji tərəfi çox vaxt kölgədə qalır. “Bulud texnologiyaları” və “rəqəmsal iqtisadiyyat” terminləri sanki məlumatların fiziki məkan və resurslardan asılı olmadığını düşündürür. Reallıq isə fərqlidir: hər bir süni intellekt modeli arxasında enerji istehlakı, istilik, soyutma sistemləri və su sərfi dayanır. Bu amillər isə xüsusilə enerji və su balansı həssas olan Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə yaşıl keçidə sadiqliyini dəfələrlə bəyan edib. Paris Sazişi çərçivəsində götürülən öhdəliklər, bərpaolunan enerji layihələri, eləcə də COP29-a ev sahibliyi etməsi ölkənin iqlim gündəliyini ön plana çıxarır. Paralel olaraq, rəsmi strateji sənədlərdə Azərbaycanın regional enerji, logistika və rəqəmsal mərkəzə çevrilməsi hədəfi də açıq şəkildə ifadə olunur. Məhz bu iki istiqamətin — rəqəmsal inkişaf və ekoloji davamlılığın — kəsişmə nöqtəsində süni intellekt faktoru xüsusi diqqət tələb edir. Çünki bu texnologiya eyni anda həm modernləşmənin sürətləndiricisi, həm də yeni ekoloji risklərin mənbəyi ola bilər.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatlarına əsasən, qlobal miqyasda məlumat mərkəzləri artıq elektrik enerjisi istehlakının 1–2 faizini təşkil edir və bu göstərici hər il artır. İnkişaf etmiş rəqəmsal iqtisadiyyata malik ölkələrdə isə bu pay kritik həddə yaxınlaşır. Azərbaycan üçün bu rəqəmlər hələlik təhlükəli görünməsə də, regionda data mərkəzlərinin yaradılması, dövlət strukturlarında və özəl sektorda süni intellekt əsaslı xidmətlərin genişlənməsi gələcəkdə enerji sisteminə ciddi təsir göstərə bilər. Burada əsas risk ondan ibarətdir ki, ölkənin elektrik enerjisi istehsalında hələ də əsas pay təbii qazın üzərinə düşür. Bu isə o deməkdir ki, rəqəmsal inkişaf dolayısı ilə qaz istehlakını və karbon izini artırmaq potensialına malikdir.
Enerjidən daha az müzakirə olunan, lakin strateji baxımdan daha həssas məsələ sudur. Süni intellekt sistemlərinin dayandığı server infrastrukturu intensiv soyutma tələb edir və bu proses çox vaxt böyük həcmdə şirin suyun istifadəsi ilə həyata keçirilir. Xarici tədqiqatlar göstərir ki, iri miqyaslı dil modellərinin təlimi milyonlarla litr su sərfi ilə müşayiət olunur. Azərbaycan isə iqlim dəyişmələrinin təsirinə ən həssas regionlardan biridir. Kür və Araz hövzəsində suyun azalması, yeraltı suların tükənməsi, suvarma sistemlərində itkilər və kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın iqlim faktorlarından birbaşa asılılığı fonunda yeni texnoloji infrastrukturlar əlavə təzyiq mənbəyinə çevrilə bilər. Bu kontekstdə süni intellektin inkişafı təkcə texnoloji deyil, həm də hidroloji və sosial planlaşdırma məsələsinə çevrilir.
Məsələnin daha bir mühüm tərəfi süni intellektin neft-qaz sektorunda tətbiqidir. Azərbaycanda enerji təhlükəsizliyi və büdcə gəlirləri hələ də böyük ölçüdə bu sahədən asılıdır. Rəqəmsal texnologiyalar hasilatın optimallaşdırılması, geoloji risklərin azaldılması və istehsal xərclərinin aşağı salınması baxımından mühüm alətə çevrilib. Lakin beynəlxalq təcrübə göstərir ki, süni intellekt çox vaxt təkcə səmərəliliyi deyil, ümumi hasilat həcmini də artırır. Bu isə uzunmüddətli iqlim öhdəlikləri ilə ziddiyyət yaradır. Beləliklə, paradoks yaranır: bir tərəfdən süni intellekt “yaşıl inkişafın aləti” kimi təqdim olunur, digər tərəfdən isə karbon əsaslı iqtisadiyyatın daha uzun müddət saxlanmasına xidmət edir.
Bununla yanaşı, süni intellektin Azərbaycan üçün açdığı imkanlar da az deyil və bu imkanlar düzgün istiqamətləndirildikdə ekoloji riskləri kompensasiya edə bilər. Xüsusilə bərpaolunan enerji sahəsində süni intellekt şəbəkələrin balanslaşdırılması, istehsalın proqnozlaşdırılması və itkilərin azaldılması baxımından mühüm rol oynaya bilər. Külək və günəş enerjisinin qeyri-sabitliyi texniki problem olaraq qalır və bu problemin həlli ağıllı alqoritmlərsiz mümkün deyil. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda planlaşdırılan “yaşıl enerji zonası” layihələrinin real effektivliyi məhz bu cür texnologiyaların tətbiqindən asılı olacaq.
Süni intellekt kənd təsərrüfatında da strateji əhəmiyyət daşıyır. İqlim dəyişmələri fonunda məhsuldarlığın qorunması, torpaq deqradasiyasının qarşısının alınması və suya qənaət əsas çağırışlara çevrilib. Süni intellekt torpaq rütubətinin monitorinqi, dəqiq suvarma sistemləri və məhsul risklərinin erkən proqnozlaşdırılması vasitəsilə həm fermerlərin gəlirlərini qorumağa, həm də təbii resursların həddindən artıq istismarının qarşısını almağa imkan verə bilər. Bu, xüsusilə aran rayonları üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Şəhər mühitində isə süni intellekt nəqliyyat axınlarının idarə olunması, enerji səmərəliliyinin artırılması və hava keyfiyyətinin monitorinqi baxımından mühüm alətə çevrilə bilər. Bakı və Abşeron yarımadasında avtomobil sıxlığı, istilik adası effekti və havanın çirklənməsi aktual problemlərdir. Ağıllı nəqliyyat sistemləri və enerji idarəetmə platformaları bu yükü azaltmaq üçün real potensiala malikdir.
Lakin bütün bu imkanların reallaşması institusional çərçivə olmadan mümkün deyil. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, süni intellektin ekoloji təsirini azaltmaq üçün enerji və su istehlakı üzrə açıq hesabatlılıq, məlumat mərkəzləri üçün ekoloji standartlar və yerləşmə siyasəti vacibdir. Eyni zamanda, daha kiçik və ixtisaslaşmış süni intellekt modellərinə keçid resurs yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Azərbaycan üçün optimal yanaşma süni intellekt strategiyasının bərpaolunan enerji və iqlim siyasəti ilə birbaşa əlaqələndirilməsi olardı.
Beləliklə, süni intellekt nə avtomatik xilas mexanizmi, nə də qaçılmaz təhlükədir. O, Azərbaycanın hansı inkişaf yolunu seçdiyini əks etdirən güzgüdür. Əgər bu texnologiya yalnız qısa müddətli iqtisadi fayda və resursların daha intensiv istismarı üçün istifadə olunarsa, ekoloji risklər dərinləşəcək. Əgər süni intellekt milli iqlim strategiyasının, yaşıl enerji keçidinin və resurslara qənaətin ayrılmaz hissəsinə çevrilərsə, ölkə üçün uzunmüddətli strateji üstünlük yarada bilər. Bu seçim isə alqoritmlərin deyil, siyasi iradənin, planlaşdırmanın və cəmiyyətin prioritetlərinin nəticəsi olacaq.
Gülşən Axundova,
Ekoloji ekspert
