İşğal nəticəsində Xocalı şəhəri xarabalığa çevrilmişdir. Bir zamanlar Qarabağın gözəl və abad yaşayış məskənlərindən biri olan bu şəhər 1992-ci ilin fevral ayında həyata keçirilən hərbi hücumdan sonra tamamilə dağıdılmış, yerlə-yeksan edilmişdir. Xocalı yalnız strateji baxımdan deyil, eyni zamanda sosial-iqtisadi və mədəni cəhətdən də regionun mühüm şəhərlərindən biri idi. Burada yaşayan insanlar uzun illər boyu qurub-yaratmış, öz doğma torpaqlarında dinc və firavan həyat sürmüşdülər.

Lakin şəhərin işğalı nəticəsində bütün bu həyat bir gecənin içində məhv edildi. Yaşayış evləri yandırıldı, məktəblər, uşaq bağçaları, xəstəxanalar və digər sosial obyektlər dağıdıldı. Şəhərin infrastrukturu tamamilə sıradan çıxarıldı. Bir vaxtlar insanların səsi ilə dolu olan küçələr susqunluğa qərq oldu, həyatın izləri yalnız viran qalmış binaların divarlarında qaldı. Xocalı şəhəri faktiki olaraq xəritədən silinmiş bir yaşayış məntəqəsinə çevrildi.

İşğal zamanı dinc əhali ağır faciələrlə üzləşdi. Şəhər mühasirəyə alındığı üçün sakinlər aylarla ərzaq və tibbi yardım çatışmazlığı şəraitində yaşamağa məcbur olmuşdular. Hücum başladıqda isə insanlar öz canlarını qurtarmaq üçün qarlı meşələrə və dağ yollarına üz tutdular. Lakin onların bir çoxu yolda güllələndi, əsir götürüldü və ya itkin düşdü. Bu, yalnız hərbi əməliyyat deyil, eyni zamanda dinc insanlara qarşı həyata keçirilmiş qəddar zorakılıq idi.

Xocalının işğalı nəticəsində şəhərin mədəni irsi də məhv edildi. Tarixi abidələr, yaşayış binaları və sosial obyektlər dağıdılaraq şəhərin siması tamamilə dəyişdirildi. Bu dağıntılar təkcə maddi zərər deyil, eyni zamanda xalqın mədəni yaddaşına vurulan ağır zərbə idi. Çünki hər bir şəhər yalnız binalardan ibarət deyil – o, insanların xatirələri, həyat tərzi və mənəvi dəyərlərinin cəmləşdiyi bir məkandır.

İşğaldan sonra Xocalı sakinləri doğma torpaqlarından didərgin düşərək məcburi köçkün həyatı yaşamağa məcbur oldular. Onlar öz ev-eşiklərini, xatirələrini, uşaqlıqlarının keçdiyi küçələri arxada qoyaraq qeyri-müəyyən bir gələcəyə doğru yola çıxdılar. Bu köçkünlük təkcə fiziki deyil, həm də mənəvi sarsıntı idi. İnsanlar doğma yurd həsrəti ilə uzun illər yaşamalı oldular.

Xocalının xarabalığa çevrilməsi beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulmasının bariz nümunəsi idi. Müharibə şəraitində belə dinc yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, mülki əhalinin hədəfə alınması insanlığa qarşı cinayət hesab olunur. Bu hadisə bir daha göstərdi ki, müharibənin də müəyyən qaydaları vardır və bu qaydaların pozulması ağır nəticələrə gətirib çıxarır.

Bu gün Xocalı şəhərinin taleyi Azərbaycan xalqının yaddaşında sağalmaz bir yara kimi qalmaqdadır. Hər il fevral ayında keçirilən anım tədbirləri bu faciənin unudulmaması, gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xocalı yalnız bir şəhərin adı deyil, eyni zamanda xalqımızın yaşadığı ağrı-acının simvoludur.

Tarixdən nəticə çıxarmaq və belə faciələrin təkrarlanmaması üçün Xocalı həqiqətlərinin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması vacibdir. Bu, yalnız keçmişin xatırlanması deyil, həm də gələcəkdə sülhün və ədalətin təmin olunması üçün mühüm addımdır. Çünki unudulan faciələr təkrar yaşana bilər.

Xocalı şəhərinin xarabalığa çevrilməsi bir xalqın taleyinə vurulan ağır zərbə idi. Lakin bu faciə Azərbaycan xalqının iradəsini qıra bilmədi. Əksinə, xalqımızın birliyini və mübarizə ruhunu daha da gücləndirdi. Xocalı yaddaşımızda daim yaşayacaq və bu şəhərin adı tariximizdə həm faciənin, həm də milli qürurun rəmzi kimi qalacaqdır.

Xocalını unutmaq – tariximizi unutmaq deməkdir. Unutmuruq və unutmayacağıq.

Yeganə Məmmədova,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı