Uzunmüddətli ekran istifadəsi göz yorğunluğu və quruluq kimi şikayətləri artırsa da, əsas məsələ texnologiyadan imtina deyil, ondan düzgün və sağlam istifadə vərdişlərinin formalaşdırılmasıdır

Rəqəmsal texnologiyalar müasir həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Kompüter, smartfon və planşetlər artıq yalnız iş və təhsil prosesinin deyil, gündəlik ünsiyyətin, informasiya əldə etməyin və asudə vaxtın da əsas vasitələrindən biridir. Bununla belə, gün ərzində uzun müddət ekran qarşısında qalmaq göz sağlamlığı ilə bağlı bir sıra narahatlıqların yaranmasına və mövcud şikayətlərin artmasına səbəb ola bilər.

Xüsusilə gözlərdə quruluq, yanma, batma, qızartı, yorğunluq, fokuslanmada çətinlik və müvəqqəti bulanıq görmə kimi əlamətlər ekran qarşısında uzun müddət çalışan insanlarda daha çox müşahidə olunur. Uşaqlar və yeniyetmələrdə isə məsələyə daha həssas yanaşmaq tələb edilir. Çünki uzunmüddətli yaxın məsafəli fəaliyyət, açıq havada kifayət qədər vaxt keçirilməməsi və digər həyat tərzi amilləri görmə sağlamlığına təsir göstərə bilər.

Rəqəmsal cihazlardan istifadənin yaratdığı risklər barədə cəmiyyətdə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Xüsusilə mavi işığın gözlərə təsiri, ekranların görməni zəiflədib-zəiflətməməsi və uşaqların ekran qarşısında keçirdiyi vaxtın gələcək görmə sağlamlığına təsiri ilə bağlı suallar aktuallığını qoruyur.

Mövzu ilə bağlı göz sağlamlığı və xəstəlikləri uzmanı Op. Dr. Mədinə Fərziyeva “İki Sahil”ə müsahibəsində rəqəmsal texnologiyalardan istifadənin göz sağlamlığına təsirlərindən, rəqəmsal göz yorğunluğunun əlamətlərindən, uşaqlarda görmə problemlərinin qarşısının alınması yollarından və gündəlik həyatda tətbiq edilə biləcək sadə, lakin effektiv qaydalardan danışıb.

– Son illərdə kompüter, telefon və planşet istifadəsinin artması göz sağlamlığına necə təsir göstərib? Kliniki praktikada bununla bağlı hansı dəyişiklikləri müşahidə edirsiniz?

– Son illərdə rəqəmsal cihazlardan istifadə müddətinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığını müşahidə edirik. İnsanlar gün ərzində həm iş, həm təhsil, həm də istirahət məqsədilə uzun saatlar ərzində ekran qarşısında olurlar.

Bunun ən çox rast gəlinən nəticələrindən biri göz səthində yaranan narahatlıqlardır. Uzun müddət ekrana baxarkən insan daha az göz qırpır. Bu isə göz yaşının göz səthindən daha sürətlə buxarlanmasına və quruluq, yanma, batma, qızartı, ağırlıq və yorğunluq hissinə səbəb ola bilər.

Klinik praktikada xüsusilə gənclərdə və kompüter qarşısında işləyən insanlarda bu şikayətlərin artdığını görürük. Lakin burada bir məqamı dəqiq ayırmaq lazımdır: ekranın özünün gözə “zərər verməsi” ilə uzunmüddətli yaxın məsafəli işin və həyat tərzinin təsiri eyni şey deyil.

– “Rəqəmsal göz yorğunluğu” (Digital Eye Strain) nədir və insanlar bu problemin ilk əlamətlərini necə tanıya bilərlər?

– Rəqəmsal göz yorğunluğu uzun müddət kompüter, telefon, planşet və digər ekranlardan istifadə nəticəsində yaranan göz və görmə ilə bağlı şikayətlərin kompleksidir.

İlk əlamətlər adətən gözlərdə yorğunluq və ağırlıq hissi, yanma, quruluq, batma, qızartı, baş ağrısı, fokuslanmada çətinlik və bəzən müvəqqəti bulanıq görmə şəklində özünü göstərir. Əgər insan bir neçə saat ekran qarşısında işlədikdən sonra gözlərində ciddi narahatlıq hiss edirsə, bu, orqanizmin verdiyi bir siqnaldır. Bu şikayətləri sadəcə “normaldır” deyib davam etdirmək əvəzinə ekran rejiminə və iş şəraitinə diqqət yetirmək lazımdır.

– Uzun müddət ekrana baxmaq görmə zəifliyinə və ya eynəkdən asılılığın artmasına səbəb ola bilərmi?

– Burada müəyyən fərqləndirmə aparmaq lazımdır. Uzun müddət ekrana baxmaq gözləri yorur və müvəqqəti bulanıq görməyə səbəb ola bilər, lakin bu, avtomatik olaraq gözün daimi zədələnməsi demək deyil.

Xüsusilə uşaqlarda və yeniyetmələrdə məsələ daha mürəkkəbdir. Uzun müddət yaxın məsafədən iş və açıq havada kifayət qədər vaxt keçirməmək miopiyanın inkişafı və proqressivləşməsi ilə əlaqələndirilir. Buna görə uşaqlarda yalnız ekran müddətinə deyil, ümumi həyat tərzinə də diqqət yetirmək lazımdır.

Əgər insanın görməsində davamlı dəyişiklik yaranıbsa və ya əvvəlki eynəklə artıq yaxşı görmürsə, bunu yalnız ekran yorğunluğu ilə əlaqələndirmək olmaz. Oftalmoloji müayinə mütləq aparılmalıdır.

– Uşaqlarda ekran qarşısında keçirilən vaxtın artması gələcəkdə hansı göz problemlərinin yaranma riskini yüksəldir?

– Uşaqlarda ən çox diqqət yetirməli olduğumuz məsələlərdən biri miopiyanın inkişafı və artmasıdır. Dünyanın bir çox ölkəsində uşaqlar və yeniyetmələr arasında miopiyanın yayılmasının artması ciddi ictimai sağlamlıq məsələsinə çevrilib.

Burada yalnız telefon və planşet günahlandırılmamalıdır. Uşağın uzun müddət yaxın məsafədən fəaliyyət göstərməsi, açıq havada az vaxt keçirməsi və ümumi həyat tərzi də mühüm rol oynayır. Ona görə uşaqların gün ərzində açıq havada kifayət qədər vaxt keçirməsi, fasilələrlə yaxın məsafəli fəaliyyət göstərməsi və mütəmadi oftalmoloji müayinədən keçməsi çox vacibdir. Valideynlər xüsusilə uşağın televizora və ya telefona çox yaxın məsafədən baxmasına, gözlərini qıyaraq baxmasına, baş ağrısından və ya görmə çətinliyindən şikayət etməsinə diqqət etməlidirlər.

– Ekrandan yayılan mavi işığın gözlərə təsiri ilə bağlı elmi araşdırmalar nə göstərir? Bu risklər nə dərəcədə realdır?

– Mavi işıq haqqında cəmiyyətdə kifayət qədər çox məlumat və bəzən də yanlış təsəvvürlər var. Müasir elmi məlumatlara əsasən, gündəlik istifadə etdiyimiz telefon, planşet və kompüter ekranlarından yayılan mavi işığın gözə ciddi və daimi zərər verdiyini göstərən kifayət qədər güclü sübut yoxdur.

Buna görə mavi işığı “gözü məhv edən əsas amil” kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Lakin ekran istifadəsinin yuxuya təsiri ilə bağlı məsələ daha realdır. Xüsusilə gecə saatlarında parlaq ekran və mavi spektrə məruz qalma melatonin ifrazına və yuxu ritminə təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən mənim üçün əsas məsələ xüsusi “mavi işıq eynəyi”ndən daha çox düzgün ekran vərdişləridir: gecə yatmazdan əvvəl ekran istifadəsini azaltmaq, ekranın parlaqlığını mühitə uyğunlaşdırmaq və uzun müddət fasiləsiz işləməmək.

– Göz yorğunluğunu və quruluğunu azaltmaq üçün gündəlik həyatda hansı sadə, lakin effektiv qaydalara əməl etmək lazımdır?

– Ən sadə və effektiv qaydalardan biri fasilə verməkdir. Məşhur 20-20-20 qaydasını tövsiyə etmək olar: hər 20 dəqiqədən bir təxminən 20 saniyə ərzində 20 fut, yəni təxminən 6 metr uzaqlıqdakı bir obyektə baxmaq.

Bundan əlavə:

* Ekranı gözlərdən uyğun məsafədə saxlamaq;
* Ekranın parlaqlığını otaqdakı işıqla uyğunlaşdırmaq;
* Uzun müddət fasiləsiz işləməmək;
* Ekran qarşısında şüurlu şəkildə daha tez-tez göz qırpmaq;
* Kondisioner və ventilyatorun havasının birbaşa gözə gəlməməsinə diqqət etmək;
* Kifayət qədər su qəbul etmək;
* Kontakt linzalardan istifadə edənlərin gigiyena qaydalarına ciddi əməl etməsi;
* Davamlı quruluq və narahatlıq olduqda oftalmoloqa müraciət etmək vacibdir.

Ən əsası isə gözlərdə yaranan hər narahatlığı özbaşına dərman və ya damcı ilə müalicə etməməkdir. Xüsusilə uzunmüddətli şikayətlər varsa, səbəb müəyyən edilməlidir.

– Rəqəmsal texnologiyaların həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi bir dövrdə göz sağlamlığını uzunmüddətli qorumaq üçün cəmiyyətə əsas tövsiyələriniz nələrdir?

– Məncə, əsas məqsəd texnologiyadan tamamilə uzaqlaşmaq deyil, ondan düzgün istifadə etməyi öyrənməkdir. Bu gün kompüterdən, telefondan və planşetdən imtina etmək real deyil. Ona görə sağlam rəqəmsal vərdişlər formalaşdırmalıyıq.

Uşaqlar üçün bu xüsusilə vacibdir: açıq havada keçirilən vaxt artırılmalı, uzunmüddətli yaxın məsafəli fəaliyyətlər fasilələrlə aparılmalı və görmə mütəmadi yoxlanılmalıdır. Böyüklər isə ekran qarşısında işləyərkən düzgün işıqlandırmaya, məsafəyə və fasilələrə diqqət etməlidirlər. Lakin göz sağlamlığı yalnız ekranla bağlı deyil. Sağlam qidalanma, fiziki aktivlik, şəkərli diabet və arterial təzyiq kimi sistemik xəstəliklərin nəzarətdə saxlanılması da gözlərin qorunmasında böyük əhəmiyyət daşıyır. Və ən vacib tövsiyəm: görmə qabiliyyətinin azalmasını gözləməyin. Bir çox göz xəstəliyi ilkin mərhələdə heç bir ciddi əlamət vermir. Vaxtında aparılan müayinə bəzən görməni qorumaq üçün ən vacib addım olur.

Gözlərimiz gündəlik həyatımızın ən qiymətli vasitələrindən biridir. Texnologiyadan istifadə edək, amma gözlərimizin sağlamlığını onun hesabına qurban verməyək.

Yaqut Ağaşahqızı, “İki sahil”