Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində sabitlik və təhlükəsizlik dövlətlərin davamlı inkişafını müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Siyasi sabitliyin qorunması, iqtisadi münasibətlərin genişləndirilməsi, sosial rifahın yüksəldilməsi və xalqlar arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi üçün ilk növbədə təhlükəsiz mühitin mövcudluğu vacibdir. Türk dövlətlərinin yerləşdiyi geniş coğrafiyada son illər əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ortaq tarixi və mədəni bağlara malik ölkələr arasında əlaqələrin müxtəlif istiqamətlərdə dərinləşməsi regionda sabitliyin və qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsinə xidmət edən amillərdən biri kimi çıxış edir.

Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyəti bu prosesin institusional əsaslarından birini təşkil edir. Təşkilatın yaradılması ilə türk dövlətləri arasında münasibətlər daha sistemli xarakter alıb. Siyasi məsləhətləşmələrdən iqtisadi əməkdaşlığa, nəqliyyatdan energetikaya, humanitar əlaqələrdən təhlükəsizlik məsələlərinə qədər geniş sahələrdə qarşılıqlı fəaliyyət üçün mexanizmlər formalaşdırılıb. Belə bir əməkdaşlıq mühiti dövlətlər arasında etimadın möhkəmləndirilməsinə və ortaq maraqlar ətrafında dialoqun genişlənməsinə imkan verir.

Sülh və təhlükəsizlik anlayışı yalnız silahlı münaqişələrin olmaması ilə məhdudlaşmır. Müasir dövrdə sabitlik həm də iqtisadi təhlükəsizlik, enerji təminatı, ərzaq təhlükəsizliyi, nəqliyyat əlaqələrinin fasiləsizliyi, kibermühitin qorunması və fövqəladə vəziyyətlərə hazırlıq kimi məsələləri əhatə edir. Bu baxımdan türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın çoxsaylı sahələrə yayılması təhlükəsizlik anlayışına kompleks yanaşmanın formalaşmasına şərait yaradır.

Türk dövlətlərinin coğrafi mövqeyi də bu əməkdaşlığın əhəmiyyətini artırır. Bu ölkələr Avrasiyanın müxtəlif hissələrində yerləşərək Şərq ilə Qərb arasında iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayırlar. Nəqliyyat dəhlizlərinin fəaliyyəti, ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsi və logistika imkanlarının genişləndirilməsi yalnız iqtisadi məsələlər deyil, eyni zamanda regional sabitliyin vacib komponentləridir. Çünki davamlı iqtisadi əlaqələr dövlətlər arasında qarşılıqlı asılılığı və maraqları artıraraq əməkdaşlıq üçün əlavə zəmin yaradır.

Azərbaycan bu prosesdə mühüm mövqeyə malik ölkələrdən biridir. Ölkənin yerləşdiyi coğrafi məkan Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində nəqliyyat bağlantılarının inkişafı baxımından geniş imkanlar yaradır. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və digər layihələr Azərbaycanın regional nəqliyyat sistemində rolunu artırıb. Nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı türk dövlətləri arasında əlaqələrin daha da genişləndirilməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.

Türk dövlətləri arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi də sabitlik mühitinin möhkəmlənməsinə təsir edən amillərdəndir. Ticarət və investisiya münasibətlərinin inkişafı dövlətlərin bir-birinin iqtisadi imkanlarını daha yaxından tanımasına şərait yaradır. Birgə layihələr və biznes əlaqələri yalnız sahibkarlıq subyektləri üçün deyil, bütövlükdə ölkələr arasında qarşılıqlı münasibətlər üçün yeni platformalar formalaşdırır.

Enerji əməkdaşlığı bu baxımdan ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan və digər türk dövlətlərinin enerji sahəsində malik olduğu müxtəlif imkanlar qarşılıqlı əməkdaşlıq üçün geniş perspektivlər yaradır. Enerji resurslarının istehsalı, nəqli və ixracı ilə bağlı layihələrin əlaqələndirilməsi regionun enerji təhlükəsizliyinə töhfə verməklə yanaşı, Avrasiya məkanında yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.

Sabitlik üçün mühüm şərtlərdən biri də dövlətlər arasında siyasi dialoqun davamlı olmasıdır. Qarşılıqlı səfərlər, dövlət və hökumət başçılarının görüşləri, xarici işlər nazirlərinin müzakirələri və müxtəlif səviyyəli nümayəndə heyətlərinin təmasları problemlərin siyasi və diplomatik yollarla müzakirə edilməsinə imkan verir. Türk Dövlətləri Təşkilatının zirvə görüşləri də bu baxımdan mühüm platformadır.

2025-ci ildə Azərbaycanın Qəbələ şəhərində keçirilən TDT-nin 12-ci Zirvə Görüşünün “Regional sülh və təhlükəsizlik” mövzusuna həsr olunması təşkilatın gündəliyində bu məsələlərin xüsusi yer tutduğunu göstərdi. Sammitdə siyasi, təhlükəsizlik, iqtisadi və humanitar istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi ilə bağlı məsələlər müzakirə edilib. Görüş zamanı “OTS+” formatının yaradılması barədə qərarın qəbul edilməsi isə təşkilatın xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirmək istiqamətində atılan addımlardan biri olub.

Sülh mühitinin qorunmasında dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət mühüm prinsipdir. Beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinin qorunması dövlətlər arasında qarşılıqlı etimadın formalaşmasına və regional münasibətlərin daha sağlam əsaslar üzərində qurulmasına imkan verir. Türk dövlətləri arasında aparılan siyasi dialoqda da beynəlxalq hüquq, suverenlik, ərazi bütövlüyü və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq kimi prinsiplər mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın son illərdə regionda sülh və əməkdaşlıq gündəliyinin təşviqinə yönəlmiş fəaliyyəti türk dünyasında da diqqət çəkən istiqamətlərdən biridir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpa edilməsindən sonra regionda yeni reallıqlar yaranıb. Bu reallıqlar nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, iqtisadi münasibətlərin inkişafı və regional əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar formalaşdırır.

Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi genişmiqyaslı bərpa və quruculuq layihələri də sülh şəraitinin yaratdığı imkanların nümunəsi kimi təqdim olunur. Şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastruktur layihələrinin icrası, keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yerlərinə qayıdışı və iqtisadi fəaliyyətin bərpası uzunmüddətli sabitliyin sosial və iqtisadi nəticələrindən biridir.

Türk dünyasında sabitliyin möhkəmləndirilməsi üçün nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Orta Dəhliz kimi tanınan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun inkişafı bu istiqamətdə diqqət çəkən layihələrdən biridir. Marşrutun inkişaf etdirilməsi Çin, Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirir. Nəqliyyat bağlantılarının güclənməsi həm ticarət dövriyyəsinin artmasına, həm də region ölkələri arasında qarşılıqlı əməkdaşlığın dərinləşməsinə şərait yaradır.

Sülhün qorunması üçün iqtisadi inkişafın təmin edilməsi də mühüm şərtdir. İnsanların həyat səviyyəsinin yüksəlməsi, yeni iş yerlərinin yaradılması, sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi və sosial xidmətlərin yaxşılaşdırılması sabit cəmiyyətin formalaşmasına təsir göstərir. Bu səbəbdən Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi yalnız iqtisadi nəticələrlə ölçülmür. Bu əməkdaşlıq eyni zamanda sosial sabitlik və qarşılıqlı rifah baxımından da əhəmiyyətlidir.

Təhsil və mədəniyyət sahəsində əlaqələrin genişləndirilməsi də uzunmüddətli sülh mədəniyyətinin formalaşmasına xidmət edir. Ortaq tarixi irsə malik xalqların bir-birini daha yaxından tanıması, tələbə və müəllim mübadilələrinin artırılması, elmi layihələrin həyata keçirilməsi və mədəni tədbirlərin təşkili insanlar arasında münasibətlərin inkişafına şərait yaradır.

Xüsusilə gənclərin qarşılıqlı əlaqələri gələcək üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Müxtəlif ölkələrdən olan gənclərin birgə layihələrdə, beynəlxalq tədbirlərdə, təhsil proqramlarında və mədəni təşəbbüslərdə iştirakı onların bir-birinin cəmiyyətlərini daha yaxından tanımasına imkan verir. Bu cür əlaqələr qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq dəyərlərinin gələcək nəsillərə ötürülməsinə kömək edir.

Müasir dünyada rəqəmsal təhlükəsizlik də regional sabitliyin əsas elementlərindən birinə çevrilib. Dövlət qurumlarının, maliyyə sistemlərinin, enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının rəqəmsal sistemlərdən asılılığının artması kibertəhlükəsizlik məsələlərini ön plana çıxarıb. Türk dövlətlərinin bu sahədə təcrübə mübadiləsi aparması, texnoloji imkanlarını inkişaf etdirməsi və informasiya təhlükəsizliyi üzrə əməkdaşlığı gücləndirməsi gələcək üçün əhəmiyyətli istiqamətlərdəndir.

2026-cı ildə Türküstanda keçirilən qeyri-rəsmi TDT sammitində süni intellekt və rəqəmsal inkişafın əsas mövzu kimi seçilməsi təşkilatın yeni texnoloji reallıqlara uyğunlaşdığını göstərir. Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı iqtisadiyyatla yanaşı, dövlət idarəçiliyi, təhlükəsizlik və sosial xidmətlərə də təsir edir. Buna görə texnologiya sahəsində əməkdaşlıq TDT-nin gələcək fəaliyyətində mühüm yer tuta bilər.

Fövqəladə hallara hazırlıq da dövlətlər arasında əməkdaşlığın vacib istiqamətlərindəndir. Təbii fəlakətlər, meşə yanğınları, daşqınlar, zəlzələlər və digər fövqəladə hallar dövlətlərin sərhədlərindən asılı olmayaraq geniş təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən təcrübə mübadiləsi, xilasedici xidmətlər arasında əlaqələrin inkişafı və birgə təlimlərin keçirilməsi insanların təhlükəsizliyinin təmin olunmasına mühüm töhfə verə bilər.

Türk dövlətləri arasında səhiyyə sahəsində əməkdaşlıq da xüsusi diqqət tələb edir. Pandemiya təcrübəsi göstərdi ki, səhiyyə təhlükəsizliyi artıq yalnız milli məsələ deyil. Dərman və tibbi avadanlıqların təminatı, epidemioloji məlumat mübadiləsi, tibbi tədqiqatlar və mütəxəssislərin təcrübə mübadiləsi dövlətlər arasında qarşılıqlı əməkdaşlığın əhəmiyyətli istiqamətlərindəndir.

Ərzaq təhlükəsizliyi də regional sabitliyin mühüm komponentidir. Türk dövlətlərinin kənd təsərrüfatı potensialı, geniş torpaq ehtiyatları və müxtəlif iqlim qurşaqlarında yerləşməsi bu sahədə əməkdaşlıq üçün imkanlar yaradır. Aqrar texnologiyaların tətbiqi, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə, məhsuldarlığın artırılması və kənd təsərrüfatı məhsullarının qarşılıqlı ticarətinin genişləndirilməsi ümumi iqtisadi dayanıqlığa müsbət təsir göstərə bilər.

Bütün bu istiqamətlər bir-birindən ayrı deyil. Siyasi sabitlik iqtisadi layihələrin reallaşmasına şərait yaradır, iqtisadi inkişaf sosial rifahı yüksəldir, nəqliyyat əlaqələri ölkələri bir-birinə yaxınlaşdırır, humanitar münasibətlər qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirir, təhlükəsizlik əməkdaşlığı isə əldə olunan nəticələrin davamlılığını təmin edir.

Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyəti də bu çoxşaxəli yanaşma üzərində qurulur. Təşkilatın müxtəlif qurumlarının toplantıları, sektorlar üzrə əməkdaşlıq mexanizmləri və beynəlxalq tərəfdaşlarla əlaqələri türk dövlətləri arasında münasibətlərin daha geniş çərçivədə inkişaf etdiyini göstərir. TDT-nin beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı da bu baxımdan diqqət çəkir.

BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və digər beynəlxalq qurumlarla əlaqələrin inkişaf etdirilməsi TDT-nin qlobal gündəliyə inteqrasiyasına imkan yaradır. Müxtəlif beynəlxalq platformalarda əməkdaşlığın genişləndirilməsi türk dövlətlərinin təcrübə və imkanlarının daha geniş səviyyədə təqdim edilməsinə şərait yaradır.

Təşkilatın beynəlxalq mövqeyinin güclənməsi ilə onun sülh və təhlükəsizlik məsələlərində məsuliyyəti də artır. Bu məsuliyyət qarşılıqlı hörmətə, diplomatik dialoqa, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə və əməkdaşlığın genişləndirilməsinə əsaslanan yanaşmaların davam etdirilməsini tələb edir.

Türk dünyasının yerləşdiyi coğrafiyada sabitliyin qorunması yalnız təşkilata üzv dövlətlər üçün deyil, daha geniş Avrasiya məkanı üçün də əhəmiyyətlidir. Şərqlə Qərb arasında yerləşən bu regionun təhlükəsizliyi beynəlxalq ticarət, enerji təchizatı, nəqliyyat və logistika baxımından mühüm nəticələr yaradır.

Bu gün türk dövlətləri arasında siyasi əlaqələrin intensivləşməsi, iqtisadi layihələrin artması və humanitar təmasların genişlənməsi əməkdaşlığın yeni mərhələsini formalaşdırır. Dövlətlər arasında münasibətlərin institusional çərçivədə inkişaf etdirilməsi qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsi üçün əlavə imkanlar yaradır.

Sabitlik şəraitində həyata keçirilən layihələr xalqların rifahına birbaşa təsir göstərir. Yeni yollar, dəmir yolları, limanlar, enerji obyektləri, sənaye müəssisələri və rəqəmsal infrastrukturlar iqtisadi imkanları genişləndirir. Bu layihələrin bir çoxunun uzunmüddətli perspektivdə region ölkələrini daha sıx əlaqələndirmək potensialı vardır.

Türk Dövlətləri Təşkilatının qarşıdakı dövrdə əsas vəzifələrindən biri əldə olunmuş əməkdaşlıq mexanizmlərini daha da möhkəmləndirmək, yeni sahələrdə birgə layihələr yaratmaq və mövcud imkanlardan səmərəli istifadə etməkdir. Sülh və sabitlik üçün yaradılmış əlverişli mühitin iqtisadi və humanitar inkişafla tamamlanması regionun ümumi potensialının reallaşdırılmasına imkan verə bilər.

Ölkələrimizin ərazilərində sabitlik, sülh və təhlükəsizliyin qorunması əməkdaşlığın bütün istiqamətlərinin inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradır. Bu mühitdən istifadə etməklə nəqliyyat bağlantılarını genişləndirmək, iqtisadi münasibətləri gücləndirmək, enerji və rəqəmsal layihələri inkişaf etdirmək, elm və təhsil əlaqələrini artırmaq mümkündür.

Türk dünyasının qarşısında duran perspektivlər genişdir. Ortaq tarix və mədəniyyət bu əlaqələrin mənəvi əsasını, müasir iqtisadi və texnoloji imkanlar isə onların praktiki dayağını təşkil edir. TDT çərçivəsində qurulan əməkdaşlıq mexanizmlərinin inkişaf etdirilməsi türk dövlətləri arasında qarşılıqlı etimadın daha da möhkəmlənməsinə və regionun davamlı inkişafına şərait yarada bilər.

Sülh şəraitində inkişaf edən, təhlükəsizliyini təmin edən və qarşılıqlı əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirən türk dövlətləri öz aralarında daha sıx əlaqələr qurmaq üçün mühüm imkanlara malikdir. Bu imkanların düzgün istiqamətləndirilməsi iqtisadi tərəqqinin, sosial rifahın və regional əməkdaşlığın yeni mərhələsinə keçidi dəstəkləyə bilər.

Ramil Mirzəyev,
YAP Xətai rayon təşkilatı sədri