Ekspert: Süni intellektlə işləmə bacarığı artıq əlavə üstünlük deyil, zəruri tələbə çevrilməkdədir
Məktəblilər və tələbələr arasında süni intellekt alətlərindən istifadənin sürətlə yayılması təhsil prosesində həm yeni imkanlar yaradır, həm də müəyyən suallar doğurur.
Bir kliklə əldə olunan bilik
Son illərdə süni intellekt texnologiyaları insan həyatının müxtəlif sahələrinə nüfuz etdiyi kimi, təhsil sistemində də öz yerini möhkəmləndirməyə başlayıb. Məktəblilər və tələbələr artıq məlumat toplamaq, xarici dilləri öyrənmək və hətta imtahanlara hazırlaşmaq üçün müxtəlif süni intellekt alətlərindən istifadə edirlər. Bir neçə saniyə ərzində suallara cavab almaq və mürəkkəb mövzular barədə izah əldə etmək imkanı bu texnologiyaları gənclər arasında xüsusilə populyar edib.
Təhsil sahəsində baş verən bu dəyişikliklər yeni imkanlarla yanaşı, müəyyən narahatlıqları da gündəmə gətirir. Bir tərəfdən süni intellekt şagird və tələbələrin məlumat əldə etməsini asanlaşdırır, digər tərəfdən isə onun həddindən artıq istifadəsinin düşünmə və araşdırma bacarıqlarına təsir edə biləcəyi ilə bağlı müzakirələr aparılır. Müşahidələr göstərir ki, bir çox gənclər artıq ən sadə tapşırıqlar üçün belə süni intellektə müraciət edirlər. Əvvəllər müxtəlif mənbələri araşdırmaq, kitab və məqalələr oxumaq tələb edən işlər indi qısa müddətdə yerinə yetirilə bilir. Bu isə vaxt baxımından üstünlük yaratsa da, bəzi hallarda öyrənmə prosesinin mahiyyətini dəyişir. Çünki təhsilin əsas məqsədi yalnız nəticə əldə etmək deyil, həm də məlumatı təhlil etmək, müqayisə aparmaq və müstəqil nəticəyə gəlməkdir.
Müəllimdən sonra ən çox müraciət edilən “köməkçi”
Süni intellektdən istifadə ilə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri akademik dürüstlük mövzusudur. Təhsil müəssisələrində bəzi tələbələrin esse, təqdimat və digər yazılı işləri tamamilə süni intellekt vasitəsilə hazırlaması mübahisələrə səbəb olur. Bu vəziyyət müəllimlərin qiymətləndirmə prosesini çətinləşdirməklə yanaşı, tələbələrin real bilik səviyyəsinin müəyyən edilməsini də mürəkkəbləşdirir. Bununla belə, texnologiyanın yalnız mənfi tərəflərindən danışmaq düzgün olmazdı. Süni intellekt fərdi öyrənmə imkanlarını genişləndirir. Şagirdlər anlamadıqları mövzular üzrə əlavə izah ala, xarici dillərdə mətnləri daha rahat başa düşə və müxtəlif fənlər üzrə öz biliklərini yoxlaya bilirlər. Xüsusilə regionlarda yaşayan və əlavə təhsil resurslarına çıxışı məhdud olan gənclər üçün bu alətlər faydalı mənbəyə çevrilə bilər. Lakin mütəxəssislərin tez-tez vurğuladıqları kimi, süni intellekt məlumat mənbəyi olsa da, hər zaman qüsursuz deyil. Bəzi hallarda təqdim olunan məlumatlar natamam və ya yanlış ola bilər. Buna görə də istifadəçilərin əldə etdikləri informasiyanı müxtəlif mənbələrlə yoxlamaları vacib hesab olunur.
Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə süni intellektin təhsil sistemindən kənarda qalacağı gözlənilmir. Əsas məsələ bu alətlərin qadağan edilməsi deyil, onlardan düzgün və məqsədyönlü istifadə mədəniyyətinin formalaşdırılmasıdır. Əks halda, öyrənməni asanlaşdırmaq üçün yaradılan texnologiyalar zamanla gənclərin müstəqil düşünmə bacarıqlarının zəifləməsinə səbəb ola bilər.
Bu gün süni intellekt təhsildə həm köməkçi vasitə, həm də yeni çağırış kimi qiymətləndirilir. Onun gələcəkdə hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi isə istifadəçilərin bu texnologiyaya necə yanaşacağından asılı olacaq.
Süni intellekt şagirdlərdə özünüidarəetmə bacarıqlarını inkişaf etdirir
Azərbaycan Gənc Müəllimlər Assosiasiyasının sədri, Təhsil İnstitutunun baş metodisti Pərvinə Qədimova mövzu ilə bağlı "İki sahil"ə açıqlamasında bildirdi ki, süni intellektin təhsil prosesində istifadəsi şagird və tələbələrin öyrənmə bacarıqlarına mühüm təsir göstərir. Bu texnologiya tədris prosesini daha fərdiləşdirilmiş, çevik və səmərəli etməklə yanaşı, öyrənənlərin gələcək əmək bazarına hazırlığında da mühüm rol oynayır: “İlk növbədə, süni intellekt şagirdlərin müstəqil öyrənmə bacarıqlarının inkişafına şərait yaradır. Süni intellekt əsaslı platformalar hər bir şagirdin səviyyəsini, maraqlarını və ehtiyaclarını nəzərə alaraq fərdi öyrənmə marşrutu formalaşdıra bilir. Bu isə şagirdlərdə özünüidarəetmə, məsuliyyət, vaxtın düzgün planlaşdırılması kimi vacib bacarıqların formalaşmasına kömək edir. Bununla yanaşı, süni intellekt şagirdlərin tənqidi düşünmə və problem həll etmə bacarıqlarını da gücləndirir. Şagirdlər artıq yalnız məlumatı əzbərləməklə kifayətlənmir, müxtəlif mənbələrdən əldə etdikləri məlumatları müqayisə etməyi, təhlil etməyi və düzgün nəticə çıxarmağı öyrənirlər. Xüsusilə süni intellekt alətlərindən düzgün istifadə edən şagirdlər verilən cavabların doğruluğunu yoxlamaq, alternativ yanaşmaları araşdırmaq və yaradıcı həll yolları tapmaq vərdişləri qazanırlar.
Süni intellekt tələbələrin ali təhsil mərhələsində də böyük imkanlar yaradır. Tələbələr mürəkkəb mövzuların izahını daha sürətli əldə edə, fərdi tədqiqatlar apara, məlumatların emalını həyata keçirə və layihələr üzərində daha məhsuldar işləyə bilirlər. Bu isə onların analitik düşünmə, araşdırma aparma, rəqəmsal savadlılıq və innovativ yanaşma bacarıqlarını inkişaf etdirir. Müasir dövrdə bu bacarıqlar əmək bazarında uğur qazanmaq üçün əsas kompetensiyalar hesab olunur.
Gələcəyin əmək bazarında rəqəmsal bacarıqlar ön plana çıxır
Gələcək karyera baxımından isə süni intellektlə işləmə bacarığı artıq əlavə üstünlük deyil, zəruri tələbə çevrilməkdədir. Bugünkü şagird və tələbələr gələcəyin əmək bazarında yalnız öz ixtisas bilikləri ilə deyil, eyni zamanda, texnologiyalardan səmərəli istifadə etmək, məlumatları təhlil etmək, rəqəmsal alətlərlə işləmək və yeni şəraitə uyğunlaşmaq qabiliyyətləri ilə rəqabət aparacaqlar. Süni intellektdən düzgün istifadə etməyi öyrənən gənclər daha çevik, məhsuldar və innovativ mütəxəssislər kimi formalaşırlar. Lakin burada əsas məsələ süni intellektdən asılılığın yaranmamasıdır. Təhsil müəssisələrinin və müəllimlərin vəzifəsi şagird və tələbələrə süni intellekti hazır cavab mənbəyi kimi deyil, öyrənməyi dəstəkləyən, düşünməyi inkişaf etdirən və yaradıcılığı artıran bir vasitə kimi istifadə etməyi öyrətməkdir. Bu yanaşma sayəsində süni intellekt insan təfəkkürünü əvəz edən deyil, onu gücləndirən bir alətə çevrilə bilər. Beləliklə, süni intellekt təhsildə düzgün tətbiq edildikdə şagird və tələbələrdə tənqidi düşünmə, problem həll etmə, rəqəmsal savadlılıq, yaradıcılıq, əməkdaşlıq və özünüinkişaf kimi XXI əsrin ən çox tələb olunan bacarıqlarının formalaşmasına töhfə verir. Eyni zamanda, onları gələcəyin peşələrinə və sürətlə dəyişən əmək bazarının tələblərinə daha hazırlıqlı şəkildə daxil olmağa imkan yaradır.
Şahnigar Əhmədova, “İki sahil”
