Təəccüblüdür ki, alimlər insanlarda da zebra balıqlarında olduğu kimi beyin, ürək, torlu qişa, dəri və sümüklər kimi itirilmiş bədən hissələrini bərpa etməyə imkan verən təkamül yolu ilə toxuma bərpası mexanizmi tapıblar.
Oksitosin neyrohormonu incəsənət, məşq və ya seks kimi sosial əlaqə və xoş təcrübələri təşviq etməsi ilə tanınır.
Amma bu hormonun qadınlarda laktasiya və uşaqlıq sancılarını tənzimləmək, kişilərdə isə testosteron istehsalını tənzimləmək kimi bir çox başqa funksiyaları var.
Bu yaxınlarda Miçiqan Dövlət Universitetinin tədqiqatçıları zebra balığı və insan hüceyrə yaxmalarında oksitosinin başqa, gözlənilməz funksiyanı yerinə yetirdiyini aşkar etdilər: o, ürəyin xarici təbəqəsindən (epikard) olan kök hüceyrələrin onun orta təbəqəsinə (miyokard) köçməsinə və kardiomiositlərə çevrilməsinə səbəb olur. Bu vacib əzələ hüceyrələri ürəyin büzülməsindən və buna görə də bütün bədənə qan pompalanmasından məsuldur.
Bu kəşf bir gün infarktdan sonra insan ürəyinin bərpasını sürətləndirmək üçün istifadə edilə bilər.
İnkfarktdan sonra kardiyomiyositlər adətən çox sayda ölür. Bunlar özlərini bərpa edə bilməyən yüksək ixtisaslaşmış hüceyrələrdir.
Ancaq əvvəlki araşdırmalar göstərdi ki, epikarddakı bəzi hüceyrələri yenidən kök hüceyrəyə çevirmək üçün "yenidən proqramlaşdırıla" bilər. Onlara epikardial progenitor hüceyrələr (EpiPC) deyilir. Onlardan yalnız kardiyomiyositlər deyil, digər ürək hüceyrələri də yaranır.
Ancaq təəssüf ki, təbii şəraitdə EpiPC hüceyrələrinin insan ürəyinin toxumalarında görünməsi onun sağalmasına kömək etmir.
Lakin zebra balığı üçün bu adi bir şeydir: onlar beyin, tor qişa, daxili orqanlar, sümüklər və dəri daxil olmaqla, orqanları bərpa etmək üçün qeyri-adi qabiliyyəti ilə tanınırlar.
Təbii ki, infarktdan əziyyət çəkmirlər. Lakin bir çox yırtıcılar bu balıqları dişləyirlər və zebra balığında hər hansı dişlənmiş orqan, o cümlədən ürək yenidən böyüyə bilər. Dörddə bir itirilsə belə.
Ürəyin bərpası qismən kardiyomiyositlərin aktiv bölünməsi ilə bağlıdır, lakin EpiPC-nin töhfəsi də vacibdir. Bəs zebra balığının EpiPC hüceyrələri ürəyi bu qədər effektiv şəkildə necə bərpa edir? Bu balıqlarda insanlarda EpiPC istehsalını süni şəkildə artıra biləcək gizli tərkib hissəsi tapa bilərikmi?
“Bəli və bu gizli tərkib hissəsi oksitosindir” -müəlliflər deyirlər.
Tədqiqatçılar zebra balığının ürək hüceyrələrini dondurduqdan sonra üç gün ərzində beyində oksitosin istehsalını 20 dəfəyə qədər artırdığını aşkar ediblər.
Onlar həmçinin göstərdilər ki, "sevgi hormonu" daha sonra zebra balığının epikardına gedir və oksitosin reseptoruna bağlanır, nəticədə yerli hüceyrələrin böyüməsi və EpiPC-yə çevrilməsi stimullaşdırılır.
Sonra onlar balığın miokardına gedərək kardiyomiyositlərə, qan damarlarına və ürəyin digər mühüm hissələrinə çevrilərək itirilmiş toxumanın yerini alırlar.
Ancaq müəlliflərin göstərdiyi ən vacib şey, oksitosinin insan toxumalarına oxşar təsiridir. Belə çıxır ki, bizdə ürəyin bərpası üçün təbii bir orqanizm var. Sadəcə,onun “sevgi hormonu” ilə bağlı bir az köməyə ehtiyacı var.
İndi oksitosin klinik praktikada başqa məqsədlər üçün geniş istifadə olunur, ona görə də ürəyin zədələnməsindən sonra onun xəstələrə təkrar tətbiqi çox çətin deyil. Alimlər yazır ki, ürəyin bərpası qismən olsa belə, xəstələr üçün faydaları böyük ola bilər.
Əlbəttə ki, insanlarda ürək toxumasının bərpası üçün neyrohormonun potensial klinik dəyəri haqqında daha dəqiq nəticələr çıxarmaq üçün daha çox kliniki heyvan testləri və sonradan insan klinik sınaqları tələb olunacaq.
Yeni işin nəticələri “Frontiers in Cell and Developmental Biology” jurnalında dərc olunub.
Nubar Süleymanova, “İki sahil”
