2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan arasında imzalanan sülh bəyannaməsi, Cənubi Qafqazda uzun illər davam edən münaqişənin sona çatması istiqamətində mühüm bir addım oldu. ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi ilə əldə olunan bu razılaşma, regionda yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına zəmin yaratdı.
Azərbaycan və Ermənistan arasında münaqişə, 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarını işğal etməsi ilə başladı. Bu işğal nəticəsində Azərbaycanın təxminən 20% ərazisi nəzarətdən çıxdı və bir milyondan çox insan qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü. 1994-cü ildə atəşkəs əldə olunsa da, münaqişə tam həll olunmadı və danışıqlar nəticəsiz qaldı.
2020-ci ildə baş verən 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. Bu müharibə, Azərbaycanın ədalətinin və beynəlxalq hüququn bərpası kimi qiymətləndirildi. Lakin müharibədən sonra sülh prosesində müəyyən boşluqlar yarandı və vasitəçilər hansı addımları atmalı olduqlarını bilmirdilər.
Vaşinqtonda imzalanan sülh bəyannaməsi, Azərbaycan və Ermənistan arasında uzun illər davam edən münaqişənin sona çatması və yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranması baxımından mühüm bir mərhələdir. Bu razılaşma, regionda sülh və sabitliyin təmin olunmasına, iqtisadi inkişafın sürətlənməsinə və beynəlxalq əməkdaşlığın genişlənməsinə zəmin yaradır. Əgər Ermənistan konstitusiyasında müvafiq dəyişikliklər həyata keçirilərsə, sülh sazişi formal olaraq imzalanacaq və Cənubi Qafqazda davamlı sülhün bərqərar olunması mümkün olacaq.
Vaşinqtonda imzalanan sülh bəyannaməsi, Azərbaycan və Ermənistan arasında dövlətlərarası münasibətlərin qurulması üçün əsas prinsipləri müəyyən etdi. Bu sənəd, Azərbaycanın təqdim etdiyi sülh sazişi layihəsinə əsaslanır və tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanımasını, qarşılıqlı iddialardan imtina etməsini və güc tətbiqindən çəkinməsini nəzərdə tutur. Prezident İlham Əliyev bu sənədi "münaqişənin və müharibənin sonu" kimi qiymətləndirdi.
Sülh sazişinin formal olaraq imzalanmaması, Ermənistan konstitusiyasında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü şübhə altına alan müddəaların mövcudluğu ilə əlaqədardır. Azərbaycan tərəfi, bu müddəaların dəyişdirilməsini və Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tam tanımasını tələb edir. Ermənistanın bu dəyişiklikləri həyata keçirməsi, sülh sazişinin imzalanması üçün əsas şərt kimi irəli sürülür.
Sülh bəyannaməsi çərçivəsində, Zəngəzur dəhlizinin yaradılması da nəzərdə tutulur. Bu dəhliz, Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirəcək və regionda iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına töhfə verəcək. ABŞ, bu dəhlizin inkişafında mühüm rol oynayacaq və bu, regionda ABŞ-ın təsirinin artmasına səbəb olacaq.
Y.Məmmədova,
YAP Xətai rayon təşkilatının əməkdaşı
