Cəbrayıl rayonu Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən, strateji mövqeyi və zəngin tarixi ilə seçilən torpaqlarımızdan biridir. Bu qədim diyar həm təbii gözəlliyi, həm də mədəni irsi ilə tanınırdı. Təəssüf ki, 1993-cü ilin avqust ayında Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin genişmiqyaslı hücumu nəticəsində rayon tamamilə işğal olundu. Bu hadisə həm Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixində, həm də minlərlə insanın həyatında ağır və unudulmaz izlər buraxdı.
Cəbrayılın işğalı nəticəsində rayonun 62 mindən çox əhalisi öz doğma yurd-yuvalarını itirərək ölkənin müxtəlif bölgələrinə səpələndi. Onların bir çoxu uzun illər çadırlarda, yataqxanalarda, yararsız binalarda məcburi köçkün həyatı yaşadı. İşğal günündən sonra Cəbrayılın kəndləri tamamilə dağıdıldı, ərazilər viran qoyuldu, bütün sosial və mədəni infrastruktur məhv edildi. Məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət evləri, kitabxanalar, məscidlər yerlə-yeksan olundu. Bu dağıntılar yalnız binaların yox edilməsindən ibarət deyildi – həm də bir xalqın tarixinin, yaddaşının, mənəvi sərvətlərinin silinməsi cəhdi idi.
İşğal nəticəsində təkcə maddi deyil, həm də mənəvi itkilər yaşandı. Qədim qəbiristanlıqlar dağıdıldı, məzar daşları təhqir edildi, tarixi abidələr viran edildi. Bu vandalizm aktları bir daha göstərdi ki, məqsəd yalnız torpaq işğalı deyil, həm də həmin torpaqların tarixini, kimliyini məhv etmək idi. Ermənistan ordusu kənd təsərrüfatına da böyük zərbə vurdu – əkin sahələri yandırıldı, ərazilər minalandı, təbiət talan edildi.
İllərlə öz evinə dönmək arzusu ilə yaşayan Cəbrayıl sakinləri üçün bu işğal böyük bir faciə idi. Onların arzusu yalnız torpaq deyil, həm də itirilmiş uşaq xatirələri, valideyn ocaqları, kənd yolları, doğma dağlar və çaylar idi. Bu insanlar illərlə torpaqlarına qayıdacaqları günü gözlədilər.
Bu həsrət 27 il davam etdi. Nəhayət, 2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən Müharibəsi Azərbaycanın tarixində yeni bir səhifə açdı. Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında müzəffər yürüşə başladı. Qısa müddətdə bir çox strateji yüksəkliklər və kəndlər azad edildi. 4 oktyabr 2020-ci ildə isə Azərbaycan xalqının illərlə həsrətlə gözlədiyi xəbər gəldi – Cəbrayıl şəhəri və rayonun bir çox kəndləri işğaldan azad edildi. Prezident İlham Əliyev həmin gün Azərbaycan xalqına müraciət edərək bu qələbəni elan etdi.
Cəbrayılın azad olunması təkcə bir rayonun işğaldan xilas edilməsi deyildi. Bu, Azərbaycanın haqq savaşı nəticəsində torpaqlarına sahib çıxmasının simvolu idi. Uzun illər düşmən tapdağı altında qalmış torpaqlarımıza bayrağımızın sancılması xalqımıza böyük ruh yüksəkliyi verdi. Bu qələbə həm də işğal illərində köçkün həyatı yaşamış minlərlə Cəbrayıl sakininin ümidlərini gerçəkləşdirdi.
Azadlıqdan sonra qarşıda duran əsas vəzifə dağıdılmış torpaqların bərpasıdır. Artıq bu istiqamətdə genişmiqyaslı işlər aparılır. Yol və kommunikasiya xətləri çəkilir, yeni yaşayış məntəqələri inşa olunur, mədəniyyət və dini abidələrin bərpası həyata keçirilir. Məqsəd yalnız torpaqları yenidən məskunlaşdırmaq deyil, həm də Cəbrayılı əvvəlkindən daha gözəl və abad bir rayona çevirməkdir.
Cəbrayılın işğalı Azərbaycanın tarixində qara bir səhifə olsa da, azadlığı isə bu qaranlığı işığa çevirdi. Bu torpaqlar uğrunda canını fəda edən şəhidlərimizin xatirəsi xalqımızın yaddaşında əbədi qalacaq. Onların qəhrəmanlığı sayəsində Cəbrayıl yenidən həyat qazanır, torpaqlarımıza bahar qayıdır.
Bugünkü Cəbrayıl həm kədərin, həm də qürurun simvoludur. Bir tərəfdən işğalın ağrıları, dağıdılmış kəndlərin xatirəsi, digər tərəfdən isə qazanılan qələbənin sevinci və gələcəyə inam. Azərbaycan xalqı bu torpaqlarda yenidən quracaq, abad yaşayış məntəqələri inşa edəcək və bir daha heç vaxt işğal acısı yaşamayacaq.
Cahan Bayramova,
YAP Xətai rayon təşkilatının könüllüsü
