Müasir dünyanın siyasi xəritəsi sabit görünə bilər, lakin dövlətlərin həqiqi rəqabəti artıq xəritələr üzərində deyil. XXI əsrdə geosiyasi mübarizə tədricən görünən sərhədlərdən görünməyən sərhədlərə keçib. İnformasiya axınını kim idarə edirsə, ictimai rəyə kim təsir göstərirsə, düşüncə modellərini kim formalaşdırırsa, əsl üstünlük də onun əlində olur. Bu mənada dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, dövlətin strateji resurslarından biridir. Dil vasitəsilə yalnız fikir ifadə edilmir; dəyərlər ötürülür, tarixi yaddaş qorunur, hüquq sistemi işləyir, elm inkişaf edir və milli şüur formalaşır. Dövlətin siyasi sərhədləri hərbi qüvvə ilə müdafiə oluna bilər, lakin onun dil sərhədləri yalnız davamlı və uzaqgörən dövlət siyasəti ilə qorunur.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, güclü dövlətlər dil məsələsini heç vaxt yalnız filoloji problem kimi qiymətləndirməyiblər. Fransada dilin qorunması mədəni suverenliyin tərkib hissəsidir, Kanadada dil dövlətin federativ modelinin əsas dayaqlarından biri hesab olunur, İsraildə ivrit dilinin bərpası milli dövlət quruculuğunun simvoluna çevrilib. Bu nümunələr göstərir ki, dil siyasəti yalnız sözlərin yazılışı və ya tələffüzü ilə bağlı deyil. O, dövlətin gələcəyi haqqında qəbul etdiyi strateji qərarlardan biridir.
Azərbaycan da müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra məhz bu yolu seçdi və ana dilini dövlət quruculuğunun ideoloji sütunlarından biri kimi müəyyənləşdirdi. Bu siyasətin müəllifi və memarı ümummilli lider Heydər Əliyev idi. Onun Azərbaycan dilinə münasibəti siyasi ritorikanın tərkib hissəsi deyil, dövlətçilik konsepsiyasının əsas istiqamətlərindən biri idi. Sovet ideoloji sisteminin hökm sürdüyü bir dövrdə, 1978-ci ildə Azərbaycan dilinin konstitusiya səviyyəsində dövlət dili kimi təsbit olunmasına nail olmaq sıradan hüquqi dəyişiklik deyildi. Bu addım milli özünüdərkin qorunmasına yönəlmiş uzaqgörən siyasi qərar idi. Həmin dövrdə qəbul edilən bu prinsip sonradan müstəqil Azərbaycanın dil siyasətinin hüquqi və ideoloji bünövrəsinə çevrildi.
Müstəqillik illərində bu xətt daha ardıcıl və sistemli xarakter aldı. Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçid, dövlət dilinin tətbiqinin genişləndirilməsi, Azərbaycan dilinin normativ əsaslarının möhkəmləndirilməsi və ana dilinin ictimai nüfuzunun yüksəldilməsi istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər yeni dövlətin milli kimlik konsepsiyasını formalaşdırdı. Burada məqsəd yalnız dili qorumaq deyildi. Əsas məqsəd dövlət müstəqilliyini milli düşüncə ilə möhkəmləndirmək idi. Çünki siyasi müstəqillik hüquqi aktla əldə olunur, milli müstəqillik isə dil vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülür.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə bu siyasət yeni mərhələyə qədəm qoydu. Qloballaşmanın sürətlənməsi, rəqəmsal texnologiyaların həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi və informasiya müharibələrinin genişlənməsi dil siyasətinin də mahiyyətini dəyişdirdi. Artıq məsələ yalnız Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyində tətbiqi ilə məhdudlaşmır. Bu gün əsas vəzifə onun rəqəmsal mühitdə rəqabət qabiliyyətini artırmaq, süni intellekt sistemlərində təmsilçiliyini təmin etmək və beynəlxalq informasiya məkanında görünürlüğünü gücləndirməkdir. Əgər XX əsrdə dil siyasətinin əsas meydanı məktəb, universitet və mətbuat idisə, XXI əsrdə bu meydan alqoritmlər, məlumat bazaları və rəqəmsal platformalardır.
Qloballaşmanın ən mürəkkəb xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, milli dilləri birbaşa sıxışdırmır. Əksinə, onları eyni kommunikasiya modelinə uyğunlaşdırmağa çalışır. Sosial şəbəkələrdə, rəqəmsal mediada və reklam mətnlərində müşahidə olunan dil davranışı göstərir ki, insanlar çox vaxt başqa dillərin sintaktik quruluşunu, ifadə modellərini və üslub xüsusiyyətlərini fərqinə varmadan mənimsəyirlər. Nəticədə problem yalnız kontent, layk, podkast, storis, rils, onlayn, oflayn, dedlayn kimi alınma sözlərin geniş yayılması deyil. Əsas problem həmin sözlərin gətirdiyi düşüncə modelinin tədricən milli dilin ifadə imkanlarını sıxışdırmasıdır. Dilə daxil olan hər yeni anlayış yalnız yeni söz gətirmir, eyni zamanda yeni baxış bucağı formalaşdırır.
Bu gün sosial şəbəkələrdə qısa, natamam və emosional mətnlərin üstünlük təşkil etməsi də dil mədəniyyətinə təsirsiz ötüşmür. Sürətli ünsiyyət bəzən düşünülmüş nitqi əvəz edir, məna dəqiqliyi ifadə sürəti qarşısında geri çəkilir. Azərbaycan dilinin zəngin sintaktik imkanları, üslubi çalarları və ifadə müxtəlifliyi getdikcə standartlaşdırılmış rəqəmsal qəliblərlə əvəzlənmək təhlükəsi ilə üzləşir. Bu proses görünməzdir, lakin uzunmüddətli perspektivdə milli dilin daxili inkişaf dinamikasına təsir göstərə bilər.
Müasir dövrün ən ciddi çağırışlarından biri də süni intellekt texnologiyalarıdır. Gələcəyin informasiya sistemi yalnız insanın yazdığı mətnlərlə deyil, maşınların emal etdiyi məlumatlarla işləyəcək. Bu baxımdan hansı dilin geniş elektron korpusu, normativ bazası, terminoloji sistemi və rəqəmsal resursları varsa, həmin dil texnoloji inkişafın da fəal iştirakçısına çevriləcək. Azərbaycan dilinin klassik irsinin, elmi ədəbiyyatının, hüquqi sənədlərinin və müasir media mətnlərinin sistemli şəkildə rəqəmsallaşdırılması artıq təkcə elmi məsələ deyil. Bu, gələcəkdə Azərbaycan dilinin qlobal rəqəmsal məkanda mövqeyini müəyyənləşdirəcək strateji amildir.
Azərbaycanın 2020-ci ildə əldə etdiyi tarixi Zəfər milli kimlik məsələsinə münasibətdə də yeni mərhələ yaratdı. Ərazi bütövlüyünün bərpası yalnız siyasi və hərbi hadisə deyildi. Bu, milli özünüdərkin güclənməsinə, dövlət rəmzlərinə, tarixə, mədəniyyətə və ana dilinə münasibətin yeni məzmun qazanmasına səbəb oldu. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə məktəblərin, kitabxanaların, mədəniyyət ocaqlarının və təhsil müəssisələrinin yenidən qurulması dilin dövlət siyasətində tutduğu yerin əyani ifadəsidir. Çünki torpağın bərpası ilə yanaşı, həmin məkanın dil mühitinin bərpası da dövlət quruculuğunun vacib hissəsidir.
Azərbaycan dilinin inkişaf perspektivləri Türk dünyasında gedən inteqrasiya prosesləri ilə də sıx bağlıdır. Ortaq türk əlifbası, vahid terminoloji əməkdaşlıq və ortaq rəqəmsal resursların yaradılması milli dillərin zəifləməsinə deyil, onların qarşılıqlı inkişafına xidmət edə bilər. Azərbaycan dili bu prosesdə həm tarixi irsi, həm də müasir elmi potensialı ilə aparıcı mövqelərdən birini tuta bilər. Bunun üçün milli dil siyasəti yalnız mövcud problemlərə reaksiya verməməli, gələcəyi qabaqlayan strateji yanaşma ortaya qoymalıdır.
Artıq dil siyasətini yalnız dilçilərin işi hesab etmək mümkün deyil. Bu siyasətin uğuru proqramçının yazdığı koddan, jurnalistin seçdiyi ifadədən, müəllimin qurduğu cümlədən, redaktorun qoruduğu normadan, alimlərin hazırladığı terminologiyadan və hətta sosial şəbəkədə paylaşılmış qısa bir mətnin dilindən asılıdır. Dövlət dili yalnız qanunlarla yaşamır; o, cəmiyyətin gündəlik seçimləri ilə yaşayır. Hər düzgün seçilmiş söz milli dilin imkanlarını genişləndirir, hər düşünülməmiş ifadə isə onun mövqeyini zəiflədə bilir.
Azərbaycan dili bu gün öz tarixinin ən mürəkkəb, eyni zamanda ən perspektivli mərhələsini yaşayır. Bir tərəfdən qloballaşmanın sürətli təsirləri, digər tərəfdən rəqəmsal texnologiyaların inkişafı, süni intellektin geniş tətbiqi və beynəlxalq informasiya məkanında gedən rəqabət yeni çağırışlar yaradır. Digər tərəfdən isə müstəqil dövlətin formalaşdırdığı ardıcıl dil siyasəti, milli özünüdərkin güclənməsi, Türk dünyası ilə inteqrasiyanın dərinləşməsi və elmi potensialın artması Azərbaycan dilinin gələcək inkişafı üçün mühüm imkanlar açır.
Dövlətin sərhədi yalnız xəritədə bitmir. O, vətəndaşın düşüncəsində, yazdığı cümlədə, yaratdığı elmdə və gələcək nəsillərə ötürdüyü dildə davam edir. Ana dilini qorumaq keçmişi nostalji ilə xatırlamaq deyil, gələcəyi milli düşüncə ilə qurmaq deməkdir. Məhz buna görə Azərbaycan dilinin inkişafı mədəniyyət siyasətinin ayrıca istiqaməti deyil, dövlətin milli təhlükəsizlik konsepsiyasının ayrılmaz və strateji komponenti kimi dəyərləndirilməlidir.
1 Avqust – Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü bu strateji yanaşmanın mahiyyətini bir daha təsdiq edir. Çünki əlifba və dil milli yaddaşın, mədəni varisliyin və dövlətçilik təfəkkürünün ən mühüm daşıyıcılarıdır. Azərbaycan dilinin elmi əsaslarla qorunması, normativ inkişafının təmin edilməsi və bütün kommunikativ müstəvilərdə funksional imkanlarının genişləndirilməsi milli kimliyin möhkəmləndirilməsinə, intellektual suverenliyin gücləndirilməsinə və dövlətin ideoloji dayanıqlığının təmin olunmasına xidmət edir. Ana dilinə göstərilən diqqət yalnız dilə ehtiramın deyil, Azərbaycanın milli gələcəyinə, dövlətçilik ənənələrinə və strateji inkişafına verilən dəyərin ifadəsidir.
Vəfa Abdullayeva-Nəbiyeva
AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun
Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri, dosent
