“1995-ci ildə referendum yolu ilə qəbul edilmiş Konstitusiya Azərbaycan xalqının inkişafı naminə müasir, demokratik, dünyəvi, hüquqi dövlət quruculuğu mərhələsinə keçidi təsbit etmişdir. Bu tarixi sənədin müəllifi xalqımızın Ümummilli Lideri Heydər Əliyev olmuşdur.”
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dövlətimizin müstəqillik tarixində mühüm bir dönüm nöqtəsidir. Bu sənəd Azərbaycan xalqının azadlıq, demokratiya və ədalət prinsiplərinə əsaslanan müasir dövlət quruculuğu yolunda ilk fundamental addımı olmuşdur. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, 1995-ci ildə referendum yolu ilə qəbul edilmiş Konstitusiya ölkəmizin müasir, demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət kimi inkişafının hüquqi əsaslarını müəyyən etmişdir.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə hazırlanmış bu sənəd təkcə hüquqi norma toplusu deyil, həm də Azərbaycan xalqının milli iradəsinin, dövlətçilik ideyalarının və suverenlik prinsiplərinin parlaq təcəssümüdür.
XX əsrin sonlarında SSRİ-nin süqutu nəticəsində yaranmış geosiyasi boşluq bir çox postsovet respublikalarında olduğu kimi, Azərbaycanda da dövlətçilik böhranına səbəb olmuşdu. Müstəqilliyin ilk illərində ölkədə siyasi qeyri-sabitlik, iqtisadi gerilik, separatizm meyilləri və hüquqi boşluq hökm sürürdü.
Bu dövrdə xalqın taleyüklü xilası üçün güclü dövlət idarəetmə sisteminə və sabit hüquqi çərçivəyə ehtiyac duyulurdu. 1993-cü ildə xalqın təkidli tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev bu vəzifəni öz üzərinə götürdü və ölkədə sabitlik yaratmaqla yanaşı, dövlət quruculuğunun hüquqi əsaslarını formalaşdırmağa başladı.
1994-cü ildə onun təşəbbüsü ilə Konstitusiya Komissiyası yaradıldı. Komissiyanın işi beynəlxalq hüquq normalarına, demokratik dövlətlərin qanunvericilik təcrübəsinə və Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə əsaslanırdı. Nəticədə 1995-ci ilin noyabrın 12-də keçirilmiş ümumxalq referendumu ilə müstəqil Azərbaycanın ilk milli Konstitusiyası qəbul edildi.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası dövlətin idarəçilik sistemini, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını, siyasi institutların qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmlərini hüquqi cəhətdən müəyyən etmişdir. Onun mahiyyətini aşağıdakı əsas prinsiplər təşkil edir:
Xalq suverenliyi – Dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır. Bütün idarəetmə sistemləri xalqın iradəsini ifadə etməli və ona xidmət etməlidir.
Dövlətin müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü – Konstitusiyanın dəyişdirilməsi zamanı bu prinsiplər toxunulmaz sayılır və heç bir halda pozula bilməz.
Hüquqi dövlət prinsipi – Dövlətin bütün orqanları qanunun aliliyi əsasında fəaliyyət göstərir. Heç bir şəxs və ya qurum qanundan üstün deyil.
İnsan və vətəndaş hüquqlarının üstünlüyü – İnsan hüquqları dövlətin ali dəyəri kimi təsbit olunur. Konstitusiya vətəndaşlara söz, vicdan, toplaşmaq və seçki azadlığı kimi fundamental hüquqlar təmin edir.
Dünyəvilik və demokratiya – Dövlətin idarəetməsi dini təsirlərdən uzaq, demokratik prinsiplərə əsaslanır.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə qəbul edilən bu prinsiplər müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji və hüquqi bazasını formalaşdırdı. Konstitusiya təkcə siyasi idarəetməni deyil, həm də iqtisadi, sosial və mədəni inkişafın istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul olunduğu gündən etibarən ölkənin inkişaf mərhələlərinə uyğun olaraq daim təkmilləşdirilmişdir. 2002, 2009 və 2016-cı illərdə keçirilən referendumlar nəticəsində bir sıra mühüm dəyişikliklər və əlavələr edilmişdir.
Bu dəyişikliklərin əsas məqsədi dövlət idarəçiliyini daha çevik və səmərəli etmək, insan hüquqlarının qorunmasını gücləndirmək və dövlət orqanlarının fəaliyyətini müasir tələblərə uyğunlaşdırmaq olmuşdur.
2002-ci il islahatı ilə Prezident seçkilərində vətəndaşların hüquqları genişləndirildi, siyasi sistemdə şəffaflıq artırıldı.
2009-cu il islahatları vətəndaşların bir sıra yeni sosial hüquqlarını təmin etdi, informasiya əldə etmək azadlığını təsbit etdi.
2016-cı il islahatları idarəetmədə institusional islahatların dərinləşməsinə, vitse-prezidentlik institutunun yaradılmasına və dövlətin çevik fəaliyyətinə xidmət etdi.
Bu islahatlar Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilmiş və Ulu Öndərin müəyyən etdiyi dövlətçilik xəttinin davamı olmuşdur. Onların nəticəsində Azərbaycan Konstitusiyası dövrün tələblərinə cavab verən, dinamik və mütərəqqi hüquqi sənəd statusunu qoruyub saxlamışdır.
Azərbaycan Konstitusiyası təkcə hüquqi norma toplusu deyil, həm də dövlətin ideoloji istiqamətini müəyyən edən sənəddir. O, milli dəyərlərlə bəşəri prinsipləri uzlaşdıraraq azərbaycançılıq ideologiyasının hüquqi təməlini təşkil edir.
Heydər Əliyev Konstitusiyanı hazırlayarkən onu “xalqın sabahını müəyyən edən, gələcək nəsillərə istiqamət verən əsas sənəd” adlandırmışdır. Doğrudan da, Konstitusiya müstəqil dövlətçiliyin hüquqi çərçivəsini yaratmaqla yanaşı, vətəndaşlarda dövlətə, qanuna və milli kimliyə hörmət hissini formalaşdırmışdır.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu prinsiplər müasir dövrdə daha da gücləndirilmiş, hüquqi dövlət anlayışı praktik müstəviyə daşınmışdır. Konstitusiya artıq təkcə hüquqşünaslar üçün deyil, hər bir vətəndaş üçün dövlətlə qarşılıqlı münasibətlərin təməl sənədi rolunu oynayır.
1995-ci ildə qəbul olunmuş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası müstəqil dövlət quruculuğunun, hüquqi idarəetmənin və milli suverenliyin əsasını təşkil edir. Onun qəbulu ilə Azərbaycan xalqı öz iradəsini hüquqi şəkildə ifadə etmiş, dövlətin gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir.
Prezident İlham Əliyevin sözləri ilə desək, bu sənəd Azərbaycan xalqının “müasir, demokratik, dünyəvi, hüquqi dövlət quruculuğu mərhələsinə keçidini təsbit etmişdir” və onun müəllifi, memarı Ümummilli Lider Heydər Əliyev olmuşdur.
Bu gün Azərbaycan dövləti öz inkişafını məhz həmin hüquqi bünövrə üzərində qurur. Konstitusiya qanunun aliliyinin, insan hüquqlarının və dövlət suverenliyinin təminatçısı kimi əbədi yaşayacaq, gələcək nəsillərə dövlətçilik məktəbi rolunu oynayacaqdır.
Təranə Paşayeva,
YAP Xətai rayn təşkilatının əməkdaşı
