İşğal dövründə Ermənistanın Azərbaycanın flora və faunasına, ekologiyasına, su mənbələrinə vurduğu ziyanın miqyası da çox böyükdür. Tarixən Azərbaycanın əhəmiyyətli su mənbələri Qarabağ bölgəsindən qaynaqlanıb. Ermənilər Qarabağı işğalda saxlayarkən su mənbələrinin, anbarların, çayların qarşısını kəsərək, Qarabağ ətrafı bölgələrdə də ciddi ekoloji fəlakət yaradıblar. Bunun ağır fəsadları bu gün də davam etməkdədir.
Ermənistanın 30 ilə yaxın davam edən işğal siyasəti təkcə Azərbaycanın torpaqlarını deyil, həm də regionun ekoloji sistemini, xüsusilə də su resurslarını hədəf almışdı. Bu fəaliyyət beynəlxalq hesabatlarda "su terroru" kimi xarakterizə olunur.
Ermənistan işğal dövründə Zəngilan və Cəbrayıl rayonları ərazisində Araz çayını davamlı olaraq çirkləndirir, çayın məcrasında süni əngəllər yaradırdı. Erməni vandalları habelə, Sərsəng və Suqovuşan su anbarlarından suyun axınının qarşısını kəsmişdilər. Araşdırmaları zamanı bəlli olub ki, Ermənistan 1993-94-cü ildən bu yana hər il suvarma dövründə, yaz, yay aylarında su axınının qarşısını kəsib, keçmiş cəbhəyanı rayonlarda – Tərtər, Bərdə, Ağdamın işğalda olmayan hissəsi, Goranboy, Ağcabədi və Yevlax rayonları ərazisində əkin sahələrinə, meşə zolaqlarına sözün əsl mənasında ekoloji terror törədib. Nəticədə min hektarlarla ərazidə yaşıllıqlar məhv olub, əkinlə məşğul olan şəxslərə, Azərbaycan dövlətinə milyardlarla manat ziyan vurulub. Məlumdur ki, adları qeyd olunan rayonların su təchizatı hələ Sovet dövründən Sərsəng və Suqovuşan su anbarları hesabına həyata keçirilirdi. 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə Suqovuşan su anbarı da erməni işğalından azad edildi.
Qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikasına aid Sərsəng su anbarı ulu öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1976-cı ildə Tərtərçayın üzərində inşa edilib. Su anbarı Azərbaycanın bir sıra rayonlarının (Tərtər, Ağdam, Bərdə, Goranboy, Yevlax və Ağcabədi) 100 min hektar civarında torpaq (əkin) sahəsini suvarma suyu ilə təmin etmək məqsədi ilə qurulub. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində Sərsəng su anbarı habelə, 130 min hektar ərazini su ilə təmin edən və uzunluğu 6426 km olan suvarma kanalları şəbəkəsi, 185 km-lik kollektor və drenaj kanalları, 1429 artezian quyusu, 539 hidrotexniki tikinti obyektləri, 220 su elektrik stansiyası, 88 nasos stansiyası, habelə ümumi həcmi 640 milyon m3 olan 8 su anbarı işğala məruz qalmışdı. Azərbaycan 2020-ci ilin payızında Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi altında torpaqlarını işğaldan azad etdikdən sonra Sərsəng su anbarı ilə eyni vaxtda inşa olunmuş Suqovuşan (ona yerli əhali "bala Sərsəng" də deyirdi) su anbarına nəzarəti həyata keçirir. Suqovuşan su anbarı, kanallar qısa müddətdə restavrasiya edildi, anbarın suyu Tərtər çayı ilə yönləndirilməklə - 30 ildir qoyulan süni maneələri qaldırmaqla Azərbaycanın ətraf bölgələrindəki təxminən 30 min hektar ərazidə əkin sahəsinin suvarma təminatını yaxşılaşdırmağa nail oldu.
İşğal dövründə Azərbaycanın yerüstü su ehtiyatlarının təxminən 25%-i (illik 2,56 milyard kubmetr) düşmən nəzarətində idi. Ermənistan bu resurslardan bir silah kimi istifadə edərək aşağıdakı strateji zərərləri vurmuşdur:
1. Sərsəng Su Anbarı və Süni Quraqlıq
Sərsəng su anbarı (həcmi 560 milyon m³) işğal altında qaldığı müddətdə Ermənistan tərəfindən siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilmişdi. Qış aylarında su anbarından böyük həcmdə suyun buraxılması ilə aşağı rayonlarda (Tərtər, Bərdə, Ağcabədi) süni daşqınlar və infrastrukturun dağılması baş verirdi. Yay aylarında, əkin mövsümündə isə suyun qarşısı kəsilir, nəticədə 100 min hektardan çox kənd təsərrüfatı torpağı susuzluqdan məhv olurdu.
Bu proses bölgədə bioloji müxtəlifliyin azalmasına və ciddi eroziyaya səbəb olmuşdur.
2. Çayların Kimyəvi Çirkləndirilməsi
Ermənistan ərazisindən keçən Oxçuçay kimi çaylar Gacaran mis-molibden və Qafan filizsaflaşdırma kombinatlarının toksiki tullantıları ilə ağır şəkildə çirkləndirilirdi.
Çay sularında mis, sink və digər ağır metalların miqdarı normadan dəfələrlə artıq idi ki, bu da çay ekosistemini (məsələn, nadir qızılxallı nərə balıqlarını) tamamilə məhv etmişdir.
Su terroru və meşələrin qırılması regionun mikroiqlimini kökündən dəyişib:
* Rütubət Balansının Pozulması: Geniş miqyaslı əkin sahələrinin quruması və su axınlarının süni tənzimlənməsi torpağın rütubətini azaldıb, lokal temperaturun artmasına (istilik adası effekti) səbəb olub.
* Səhralaşma: Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun məhsuldar torpaqları su çatışmazlığı səbəbindən deqradasiyaya uğrayıb, bu da karbonun torpaqda saxlanma qabiliyyətini aşağı salaraq atmosferə daha çox CO₂ emissiyasına yol açıb.
İşğaldan Sonrakı Dövr: "Ağıllı" İdarəetmə və Yaşıl Enerji
Azərbaycanın bu əraziləri "Yaşıl Enerji Zonası" elan etməsi su resurslarının bərpası və onlardan səmərəli istifadə üçün yeni mərhələdir.
Görülən və Planlaşdırılan İşlər:
* Su Anbarlarının Bərpası: Sərsəng, Suqovuşan və Xaçınçay su anbarları təmir edilərək kənd təsərrüfatı dövriyyəsinə qaytarılıb.
* Böyük Layihələr: Araz çayı üzərində İranla birgə inşa edilən "Xudafərin" və "Qız Qalası" hidroqovşaqları həm suvarma, həm də enerji istehsalı üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir.
Kiçik Su Elektrik Stansiyaları (KSES) və Yaşıl Enerji Payı
İşğaldan azad edilmiş ərazilər Azərbaycanın hidroenerji potensialının əsas mərkəzidir:
* İstismara verilənlər: Kəlbəcərdə ("Mişni", "Alagöllər"), Laçında ("Güləbird") və digər ərazilərdə 30-dan çox KSES bərpa edilib və ya yenidən qurulub.
* Enerji Payı: 2030-cu ilə qədər Azərbaycanın ümumi enerji balansında bərpa olunan enerjinin payının 30%-ə çatdırılması hədəflənir. Bu hədəfdə Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun su elektrik stansiyaları həlledici rol oynayır.
* Karbon Emissiyasının Azaldılması: Tikilmiş SES-lər hər il yüz minlərlə ton karbon qazının atmosferə atılmasının qarşısını alır.
| Xudafərin SES | 102 MVt (Azərbaycan payı) | Regionun ən böyük hidroenerji mənbəyi |
| Qız Qalası SES | 40 MVt (Azərbaycan payı) | Enerji təhlükəsizliyi və suvarma |
Kəlbəcər-Laçın KSES silsiləsi 200+ MVt (ümumi)
Ermənistanın illərlə tətbiq etdiyi su terroruna Azərbaycan hazırda "Yaşıl Enerji" və ekoloji bərpa layihələri ilə cavab verir. Bu, təkcə ölkəmiz üçün deyil, bütün regionun iqlim dayanıqlığı üçün mühüm töhfədir.
Elşad Cəfərov,
YAP Culfa rayon təşkilatının məsləhətçisi
