Təbii sərvətlər nə qədər zəngin olsa da, onları necə qoruduğumuz ölkənin turizm imicini formalaşdıran əsas amillərdən biridir.
Azərbaycan təbiətin səxavətlə yanaşdığı nadir ölkələrdəndir. Böyük məsafələr qət etmədən dəniz sahillərindən dağ zirvələrinə, sıx meşələrdən şəlalələrə, mineral bulaqlardan yüksək dağ kəndlərinə qədər fərqli landşaftlarla qarşılaşmaq mümkündür. Təbii müxtəliflik ölkəmizi regionun perspektivli turizm məkanlarından birinə çevirən əsas üstünlüklərdən sayılır. Regionlarda yeni yolların salınması, otel, istirahət mərkəzi və turizm marşrutlarının yaradılması da bu potensialın reallaşdırılmasına xidmət edir.
Lakin turizmin uğuru yalnız gözəl mənzərələrlə müəyyən olunmur. Təbii sərvətlər nə qədər zəngin olsa da, onları necə qoruduğumuz ölkənin turizm imicini formalaşdıran əsas amillərdən biridir. Elə buna görə də dünyanın inkişaf etmiş turizm ölkələrində artıq "təmizlik" xidmət sahəsinin deyil, milli mədəniyyətin göstəricisi hesab olunur.
Bu baxımdan Azərbaycanda hələ də üzərində ciddi düşünülməli olan məqamlar mövcuddur. Regionlara üz tutan hər kəs bəzən eyni mənzərənin şahidi olur. Dağ yollarının kənarında plastik qablar, meşə zolaqlarında məişət tullantıları, çay sahillərində qida qalıqları gözə dəyir. Daha narahatlıq doğuran məqam isə bəzi turizm ərazilərində və yaşayış məntəqələrində tullantıların gizli şəkildə yarğanlara, dərələrə və dağ çaylarına boşaldılmasıdır. İlk baxışda görünməyən bu problem, zaman keçdikcə, su hövzələrinin çirklənməsinə, torpağın keyfiyyətinin pisləşməsinə və bütövlükdə təbii landşaftın deqradasiyasına səbəb olur.
Əslində isə problem zibildə deyil. Problem zibilə münasibətdədir. İnsan yaşadığı mühitə necə yanaşırsa, turist də həmin ölkəni elə görür. Xaricdən gələn qonaq yalnız dağların gözəlliyini və ya meşələrin zənginliyini xatırlamır. O, yol kənarında yığılıb qalmış tullantını, çayın sahilindəki plastik qabları, istirahət məkanının səliqəsini və ictimai tualetin vəziyyətini də yadda saxlayır. Çox vaxt ölkə haqqında ilk təəssüratı da məhz bu detallar formalaşdırır.
Bir neçə il əvvəl Azərbaycana gəlmiş yapon turistlərdən biri maraqlı bir müşahidəsini bölüşmüşdü. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan ekoturizm, dağ turizmi və kənd turizmi üçün olduqca əlverişli ölkədir. Lakin bu potensialın tam reallaşması üçün tullantıların idarə olunmasına vahid yanaşma hiss edilməlidir. Bu fikir tənqid kimi deyil, inkişaf üçün səmimi tövsiyə kimi qəbul edilməlidir. Çünki bəzən kənardan görünən çatışmazlıqlar ölkə daxilində hiss etdiklərimizdən daha aydın görünür.
Əslində Azərbaycanda "zibil konsepsiyası" anlayışının daha geniş məzmunda formalaşdırılmasına ehtiyac var. Bu anlayış yalnız küçələrə konteyner qoymaq demək deyil. Buraya tullantıların yaranmasının qarşısının alınması, çeşidlənməsi, daşınması, təkrar emalı, maarifləndirmə və hər bir vətəndaşın davranış məsuliyyəti daxildir. Başqa sözlə, məsələ kommunal təsərrüfatdan daha çox ictimai mədəniyyət məsələsidir.
Yaponiya bu sahədə fərqli yanaşma nümayiş etdirir. Ölkədə insanlar təmizliyi dövlətin üzərinə düşən vəzifə kimi deyil, şəxsi məsuliyyət kimi qəbul edirlər. Dağ yürüşlərində, meşələrdə və park ərazilərində insanlar öz tullantılarını toplamaq üçün xüsusi göstəriş gözləmirlər. Onlar bunu təbiətə hörmətin təbii davamı hesab edirlər. Məhz buna görə də bəzən zibil qablarının az olduğu ərazilər belə diqqətçəkəcək dərəcədə təmiz qalır.
Bu təcrübənin ən vacib tərəfi texnologiya deyil, düşüncə tərzidir. Azərbaycan üçün də əsas prioritetlərdən biri məhz belə yanaşmanın formalaşdırılması ola bilər. Turizm rayonlarında tullantıların idarə olunması regional inkişaf proqramlarının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Müasir toplama və çeşidləmə sistemlərinin qurulması, turizm obyektlərinin ekoloji məsuliyyətinin artırılması, bələdiyyələrin bu sahədə imkanlarının genişləndirilməsi və nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi mövcud vəziyyətin yaxşılaşmasına töhfə verə bilər.
Lakin infrastruktur qədər vacib olan başqa bir məsələ də var: insan davranışı. Ən müasir tullantı sistemi belə, əgər insanlar piknikdən sonra plastik qabı otluqda qoyub gedirlərsə, gözlənilən nəticəni verməyəcək. Ekoloji mədəniyyət yalnız cərimələrlə deyil, uşaqlıqdan formalaşan vərdişlərlə yaranır. Məktəblərdə, turizm marşrutlarında, milli parklarda və ictimai kampaniyalarda təbiətə münasibətin təşviqi uzunmüddətli dəyişiklik üçün mühüm rol oynaya bilər.
Turizmin keyfiyyətini müəyyən edən başqa bir vacib detal isə sanitar mədəniyyətidir. Dünyada təsadüfən demirlər ki, mədəniyyət tualetdən başlayır. Turist üçün yolüstü dayanacaqda qarşılaşdığı təmiz ictimai tualet ölkə haqqında yaranan müsbət təəssüratı gücləndirən ən vacib amillərdən biridir. Əksinə, natəmiz və baxımsız sanitar qovşaqları ən gözəl mənzərənin yaratdığı təəssüratı belə qısa müddətdə kölgədə qoya bilir. Buna görə regionlarda yerləşən turizm obyektlərində və istirahət məkanlarında sanitar şəraitin yüksək standartlara uyğun saxlanılması xidmət keyfiyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Əslində ekoloji mədəniyyət böyük layihələrdən deyil, kiçik davranışlardan başlayır. Çayın kənarında tullantını yerə atmamaq, meşədən çıxarkən zibili özü ilə aparmaq, ictimai məkanı öz evi qədər təmiz saxlamaq və təbiətə hörmətlə yanaşmaq hər birimizin gündəlik davranışına çevrildikdə bunun müsbət nəticələrini ilk olaraq Azərbaycan turizmi və iqtisadiyyatı görəcək.
Azərbaycanın turizm potensialını artırmaq üçün yeni marşrutlar, müasir hotellər və iri investisiyalar əlbəttə, vacibdir. Ancaq ölkənin yadda qalan turizm brendini yaradan yalnız bunlar deyil. Təmiz çaylar, zibildən uzaq meşələr, səliqəli istirahət məkanları və yüksək xidmət mədəniyyəti də ən azı infrastruktur qədər əhəmiyyətlidir.
Yaponiya bizə bir mühüm həqiqəti xatırladır: təbiəti qorumaq ilk növbədə texnologiya yox, mədəniyyət məsələsidir. Mədəniyyət isə qanunlarla başlamır – insanın gündəlik davranışında formalaşır. Çayın sahilinə atılan bir plastik butulka bəzən təkcə təbiəti deyil, ölkənin turizm imicini də çirkləndirir. Əksinə, təmiz saxlanılan hər bir meşə cığırı, hər bir dağ çayı və hər bir ictimai məkan Azərbaycanın qonaqlarına verilən ən səmimi "xoş gəlmisiniz" mesajıdır.
Fuad Hüseynzadə
Bu yazı Qloballaşan Dünyaya İnteqrasiya İctimai Birliyinin Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “Tullantıların idarə edilməsində Yaponiya təcrübəsinin təşviqi” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb. Yazıda qeyd olunan fikirlər müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
