Dövlətlərin inkişaf dinamikası və cəmiyyətlərin mənəvi tərəqqisi onların azad sözə, informasiya təhlükəsizliyinə və maarifçilik ənənələrinə verdiyi strateji dəyərlə birbaşa bağlıdır. 1875-ci il iyulun 22-də görkəmli ziyalı, təbiətşünas alim və maarifçi-publisist Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşrə başlayan “Əkinçi” qəzeti yalnız anadilli mətbuatın təməlini qoymadı, həm də Azərbaycan xalqının azadlıq, müstəqillik və milli özünüdərk uğrunda mübarizə tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrildi. XIX əsrin ikinci yarısında dünyanın neft və sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, sürətli iqtisadi yüksəliş dövrünü yaşayan Azərbaycanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında baş verən əsaslı dəyişikliklər milli mətbuatın yaranmasını tarixi zərurətə çevirmişdi. 1875-ci ildən 1877-ci ilin sentyabrınadək cəmi 56 sayı işıq üzü görən “Əkinçi” qısa ömrünə baxmayaraq, cəhalətə və xurafata kəskin zərbə vuraraq maarifçi ideyaların carçısı oldu, mütərəqqi jurnalist nəslinin yetişməsinə müstəsna töhfələr verdi. Çar Rusiyasının qəzetin yaratdığı ictimai-siyasi intibahdan çəkinərək nəşrini dayandırmasına rəğmən, “Əkinçi”nin bəyan etdiyi prinsiplər milli mətbuatımızın gələcək inkişaf xəttini cızdı. Ulu Öndər Heydər Əliyevin vurğuladığı kimi: “Milli mətbuatımızın inkişaf mərhələləri Azərbaycan xalqının azadlıq, müstəqillik uğrunda mübarizə tarixinin tərkib hissəsidir. “Əkinçi”dən üzü bəri azadlıq, demokratiya, müstəqillik uğrunda mücadilə dərslərini biz milli mətbuatımızın səhifələrindən öyrənmişik.”
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində işıq üzü görən “Ziya”, “Ziyayi-Qafqaziyyə”, “Kəşkül”, “Şərqi-Rus”, “Həyat”, “Füyuzat”, “Dəbistan”, “İrşad”, “Tazə həyat”, “Molla Nəsrəddin”, “Tərəqqi”, “Həqiqət”, “Məktəb”, “Açıq söz” kimi nəşrlər tariximizin güzgüsünə çevrilərək ədəbi dilimizin və mənəvi dəyərlərimizin qorunmasında böyük xidmətlər göstərdi. Bu dövrdə Həsən bəy Zərdabinin fəal iştirakı və Əlimərdan bəy Topçubaşovun redaktorluğu ilə nəşr olunan rusdilli “Kaspi” qəzeti də məfkurə baxımından milli maraqların müdafiəçisi kimi çıxış etdi. Müstəqilliyin bərpasından sonra kütləvi informasiya vasitələrinin azad, demokratik və iqtisadi baxımdan dayanıqlı instituta çevrilməsi dövlət siyasətinin prioritet istiqamətinə çevrildi. 1993-cü ildən başlayaraq Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə cəmiyyət həyatının bütün sahələrini əhatə edən köklü islahatlar nəticəsində mətbuatın inkişafını ləngidən süni maneələr aradan qaldırıldı. Ölkənin müharibə şəraitində yaşamasına baxmayaraq, “Jurnalistlərin dostu” adını qazanmış Ulu Öndər böyük siyasi cəsarət nümayiş etdirərək əvvəlcə hərbi senzuranı, 1998-ci ilin avqustunda isə KİV üzərində dövlət senzurasını ləğv etdi.
Bu strateji kurs Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirildi. Azərbaycan Konstitusiyasında söz və mətbuat azadlığının təməl prinsip kimi əks olunması, “Kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafına dövlət dəstəyi Konsepsiyası”nın qəbulu azad sözün bərqərar olmasına zəmin yaratdı. Dövlətimizin başçısı söz və mətbuat azadlığını demokratiyanın fundamental şərti hesab edərək bildirmişdir: “Azərbaycanda aparılan siyasi islahatların əsas mənası, məqsədi ondan ibarətdir ki, ölkəmiz hərtərəfli inkişaf etsin, ölkədə yaşayan hər bir vətəndaş bütün azadlıqlardan istifadə etsin. Azərbaycanda o cümlədən mətbuat azadlığı da mövcuddur. Biz bu məsələdə çox ciddi addımlar atırıq.” Mətbuatın inkişafına göstərilən ali diqqətin təcəssümü olaraq Ulu Öndər Heydər Əliyev 2002-ci ildə, Prezident İlham Əliyev isə 2010, 2013, 2017 və 2018-ci illərdə “RUH” Azərbaycan Jurnalistləri Müdafiə Komitəsi tərəfindən “Jurnalistlərin dostu” mükafatına layiq görülmüşlər. Yeni dövrün çağırışları media sahəsində hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsini zəruri etdi. Prezident İlham Əliyevin 2021-ci il 12 yanvar tarixli Fərmanı ilə Medianın İnkişafı Agentliyinin (MEDİA) yaradılması media sahəsində islahatların dərinləşməsində dönüş nöqtəsi oldu. 2021-ci il dekabrın 30-da qəbul edilmiş “Media haqqında” AR Qanunu informasiya məkanının təhlükəsizliyini sağlamaq, rəqabət qabiliyyətini artırmaq və jurnalistika peşəsinin nüfuzunu yüksəltmək məqsədi daşıyır.
Media subyektlərinin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirmək üçün 2023-cü il yanvarın 1-dən etibarən Vergi Məcəlləsinə edilən dəyişikliklərlə media fəaliyyətindən əldə olunan gəlirlər (reklam gəlirləri də daxil olmaqla) və MEDİA Agentliyinin maddi yardımları 6 il müddətinə gəlir, mənfəət, sadələşdirilmiş vergidən və ƏDV-dən azad olunub. Həmçinin jurnalistlərin sosial müdafiəsini gücləndirmək məqsədilə 2022-ci ildən Media Reyestrinə daxil edilmiş və müvafiq iş stajına malik jurnalistlərə güzəştli ipoteka kreditlərindən istifadə hüququ verilib. 2026-cı il iyulun 14-də Milli Məclis tərəfindən qəbul olunmuş yeni qanun layihəsi ilə Medianın İnkişafı Agentliyi və Audiovizual Şuranın əsasında vahid Media və Yayım Şurası təsis edilmişdir. Çap, onlayn və audiovizual media arasındakı sərhədlərin silindiyi bir dövrdə bu addım dezinformasiyaya qarşı mübarizə, innovasiyaların tətbiqi və media subyektlərinə vahid, operativ, kollegial rəhbərliyin təmin olunması baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan mediası 44 günlük Vətən müharibəsində və postmüharibə dövründə üzərinə düşən tarixi vəzifəni şərəflə yerinə yetirdi. Cəbhə xəttində operativ informasiya istehsal edən jurnalistlərimiz düşmənin dezinformasiya maşınına qarşı effektiv mübarizə apardı. Silahlı Qüvvələrin Müzəffər Ali Baş Komandanı İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qazanılan Böyük Zəfərin həqiqətlərini dünya ictimaiyyətinə çatdıran media subyektləri bu gün də işğaldan azad edilmiş ərazilərdəki bərpa-quruculuq işlərini fəallıqla işıqlandırır. Müstəqillik tariximizdə ilk dəfə media nümayəndələrinin öz peşə bayramlarını işğaldan azad edilmiş mədəniyyət paytaxtımız, Qarabağın tacı Şuşada qeyd etmələri mətbuat tariximizin ən şanlı səhifələrindəndir. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi: “Milli Mətbuat Günü ilə bağlı Şuşada keçirilən ilk tədbir zəngin ənənələrə malik Azərbaycan mediasının tarixində əlamətdar hadisə olacaqdır.”
Müasir Azərbaycan mətbuatı lokal çərçivəni aşaraq qlobal informasiya şəbəkəsinin fəal subyektinə çevrilmişdir. 2020-ci il dekabrın 10-da imzalanmış “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında media sahəsində strateji əməkdaşlıq haqqında” Anlaşma Memorandumu çərçivəsində yaradılan Birgə Media Platforması beynəlxalq müstəvidə dezinformasiyaya qarşı birgə mübarizənin uğurlu modelidir. Azərbaycanın qlobal media arxitekturasındakı aparıcı rolu Şuşada təşkil olunan beynəlxalq forumlarda öz əksini tapır. 2023-cü ildən etibarən keçirilən Şuşa Qlobal Media Forumları rəqəmsal keçidlər, dezinformasiya ilə mübarizə və süni intellekt dövründə media etikası kimi qlobal mövzuların müzakirə mərkəzinə çevrilmişdir. 2026-cı il iyulun 13-14-də keçirilmiş IV Şuşa Qlobal Media Forumu “Sülhün təşviqində medianın missiyası: Həqiqətin bərpası və etimadın yenidən qurulması” mövzusuna həsr olunaraq, medianın sülh quruculuğundakı rolu və informasiya mühitinin təhlükəsizliyi istiqamətində beynəlxalq dialoqa konseptual töhfə vermişdir. Ümummilli Lider Heydər Əliyev və Prezident İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə milli mətbuatımızın 125, 130, 135, 140, 145 və 150 illik yubileylərinin ölkə miqyasında təntənə ilə qeyd olunması nəsillərin varisliyini təmin etmişdir. Dövlət başçısının təşəbbüsü ilə 2025-ci il fevralın 3-də “Azərbaycan milli mətbuatının 150 illiyi (1875–2025)” yubiley medalının təsis edilməsi mətbuat tariximizə verilən ali dəyərin bariz nümunəsidir.
Dünya nizamının dəyişdiyi, rəqəmsallaşma və süni intellekt texnologiyalarının prioritet təşkil etdiyi hazırkı dövrdə Azərbaycan mediası qarşısında yeni vəzifələr dayanır. Qabaqcıl texnologiyaların tətbiqi, media savadlılığının yüksəldilməsi və saxta xəbərlərlə mübarizə mediamızın gələcək inkişaf perspektivini müəyyən edir. Azərbaycan jurnalistikası peşəkarlıq, qərəzsizlik, yüksək milli şüur və vətənpərvərlik prinsiplərinə dönmədən əməl edərək dövlətçilik maraqlarımızı qlobal informasiya məkanında uca tutmaqda davam edir.
Hicran Hüseynova,
Milli Məclisin komitə sədri, professor
