Müasir dünyada enerji siyasəti dövlətlərin siyasi müstəqilliyi və milli təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edən əsas amillərdən biri kimi xarakterizə olunur. Mövcud reallıqlar sübut edir ki, enerji XXI əsrin aparıcı determinantıdır və bu determinantın əsas hərəkətverici qüvvəsi neft və qazdır. Xarici siyasət kontekstində enerji təhlükəsizliyi amilinə nəzər saldıqda, enerji yalnız dayanıqlı inkişafın təməl elementi deyil, həm də beynəlxalq münasibətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayan faktordur. Enerji istehlakının sürətlə artması fonunda enerji mənbələrinin əldə edilməsi dövlətlərin prioritet siyasi hədəflərinə çevrilmişdir. Çünki geniş enerji resurslarına malik olmaq ölkələrin iqtisadi inkişafını sürətləndirir, lakin bu resurslardan məhrum olan dövlətlər enerji ilə zəngin ölkələrdən asılı vəziyyətə düşür. Enerji təminatının olmaması yoxsulluğun azaldılması və inkişafın sürətləndirilməsi baxımından ciddi maneədir, eyni zamanda, qalıq yanacaqların istifadəsi nəticəsində yaranan istixana qazı emissiyaları iqlim dəyişikliyi problemlərini daha da dərinləşdirir.

Azərbaycan zəngin enerji ehtiyatları və müasir yanacaq-energetika infrastrukturu ilə seçilir. Ölkə beynəlxalq layihələr çərçivəsində öhdəliklərini vaxtında yerinə yetirməklə həm regionda, həm də qlobal miqyasda etibarlı tərəfdaş kimi tanınmışdır. Bu amillər Azərbaycanın geosiyasi və geoiqtisadi mövqeyini gücləndirir və regional aktorlarla yanaşı, digər dünya dövlətlərinin də diqqətini cəlb edir. Enerji müstəqilliyi enerji təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsi olmaqla, mürəkkəb sosial-iqtisadi kateqoriyadır və dövlətin müstəqillik səviyyəsi həyata keçirilən enerji siyasətinin effektivliyindən asılıdır. Azərbaycan regionda enerji təhlükəsizliyinin əsas təminatçısı kimi çıxış edir və ekspertlər ölkənin enerji ixracının sabit qalacağını proqnozlaşdırırlar. Bu sabitlik Azərbaycanın enerji sahəsindəki rolunu daha da artırır, xüsusilə enerji daşıyıcılarının region dövlətləri üçün əhəmiyyəti yüksəlir.

Azərbaycanın enerji resurslarının Şərqi Avropaya nəqli məsələsi də gündəmdədir və Avropa ölkələri bu istiqamətdə müxtəlif layihələr təklif edirlər. Bütün bunlar göstərir ki, Azərbaycan qlobal enerji bazarında mühüm oyunçuya çevrilmişdir və gələcəkdə enerji təhlükəsizliyinin təminatçısı kimi əhəmiyyəti daha da artacaq. Yanacaq-energetika kompleksi ölkənin makroiqtisadi göstəricilərinin formalaşmasında, sosial rifahın yüksəldilməsində və həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılmasında mühüm rol oynayır. Avropa enerji bazarının şaxələndirilməsi və qlobal inkişaf prosesləri bu əhəmiyyəti daha da artırır. Buna görə də yanacaq-enerji ehtiyatlarından səmərəli istifadənin strateji planlaşdırılması və optimal mexanizmlərin yaradılması zəruridir. Azərbaycanın enerji strategiyasının əsas məqsədi təbii ehtiyatlardan maksimum səmərə ilə istifadə edərək davamlı iqtisadi inkişafa nail olmaqdır. Bu gün Azərbaycan zəngin enerji ehtiyatlarından səmərəli istifadə etməklə beynəlxalq miqyasda enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsində aparıcı aktorlardan birinə çevrilmişdir. Ölkənin milli maraqlara uyğun praqmatik siyasəti regional və qlobal əhəmiyyətli layihələrdə mərkəzi rol oynamağa imkan verir. Eyni zamanda, enerji siyasəti regionda təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsində strateji amil kimi çıxış edir.

Hazırda Azərbaycanda enerji təminatı əmsalı yüksəkdir və tam enerji müstəqilliyinə nail olmaq üçün müasir enerji strategiyasının hazırlanması və həyata keçirilməsi vacibdir. Bu ehtiyac yanacaq-energetika kompleksinin milli iqtisadiyyatda aparıcı rolu, neft-qaz infrastrukturunun modernləşdirilməsi, ekoloji şəraitin yaxşılaşdırılması və ictimai rifahın yüksəldilməsi ilə bağlıdır. Məqalədə Azərbaycanın müstəqillikdən sonrakı dövrdə enerji sahəsində gördüyü işlər, xarici əməkdaşlıq və gələcək enerji strategiyasının əsas istiqamətləri təhlil edilmişdir. Araşdırmada sistematik və analitik metodlardan istifadə olunaraq həm keçmiş strategiyalar, həm də gələcəyə yönəlik yanaşmalar ümumiləşdirilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın enerji siyasətini təhlil edərkən Heydər Əliyevin bu sahədəki strategiyalarına toxunmamaq mümkün deyil.

Azərbaycanın Enerji Strategiyasının Təhlili
Azərbaycanın Enerji Strategiyasında Heydər Əliyevin Rolu

1994-cü il sentyabrın 20-də Heydər Əliyevin təşəbbüsü və siyasi iradəsi ilə imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Xəzər dənizinin enerji ehtiyatlarının dünya bazarına çıxarılmasına yol açaraq regionun geosiyasi mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdirdi. Bu müqavilədən sonra Xəzər dənizi ilə həmsərhəd olan beş dövlət öz suveren hüquqlarını ayrıca həyata keçirməyə başladı. Halbuki, həmin tarixə qədər Xəzər dənizi SSRİ və İranın təsir dairəsində olan bir akvatoriya kimi qəbul edilirdi və enerji resurslarının istifadəsi bu çərçivədə məhdudlaşırdı. Heydər Əliyev bu stereotipi dəyişdirərək yaxın illərdə regionun simasını yenidən formalaşdıracaq strateji layihələrə zəmin yaratdı.

1993-cü ildə Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti “Azəri”, “Çıraq” və “Günəşli” yataqlarının birgə istismarına dair sazişin imzalanması ilə bağlı bəyannamə qəbul etdi. Həmin ilin may ayında bu yataqlar üzrə altı müqavilə memorandumu imzalandı. Paralel olaraq, dəniz yataqları ilə yanaşı, quruda yerləşən yataqlarla bağlı da müqavilələr bağlandı. 1994-cü ildən etibarən Azərbaycan dünyanın 19 ölkəsindən 36 şirkətlə, o cümlədən qurudakı yataqlarla bağlı 23 beynəlxalq şirkətlə neft müqavilələri imzaladı. Bu razılaşmaların davamı olaraq, Azərbaycan Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin inşasını reallaşdırdı. Bu kəmərin sosial-iqtisadi faydaları Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz xətti və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu kimi digər strateji layihələrin həyata keçirilməsinə təkan verdi.

“Əsrin müqaviləsi” BP, Amoco, Lukoil, Pennzoil, Unocal, Statoil, McDermott, Ramco, TPAO və Delta-Hess kimi beynəlxalq şirkətlər tərəfindən imzalanmış, Azərbaycan hökumətini isə SOCAR təmsil etmişdir. Müqavilə 1994-cü il dekabrın 2-də Milli Məclis tərəfindən təsdiqlənmiş və dekabrın 12-də qüvvəyə minmişdir. Bu proseslə paralel olaraq, Azərbaycanın dünya bazarlarına çıxardığı enerji resursları ölkəyə sosial-iqtisadi sıçrayışlar gətirdi. Beynəlxalq reytinq agentliklərinin hesabatlarında Azərbaycanın iqtisadi inkişafı müsbət qiymətləndirilmişdir. Məsələn, Dünya Bankının “Doing Business-2012” hesabatına əsasən, Azərbaycan investisiya üçün ən etibarlı ölkələrdən biri kimi göstərilmişdir.

1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi”nin davamı olaraq, 2012-ci il iyunun 26-da Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə İstanbulda Trans-Anadolu Təbii Qaz Boru Kəməri (TANAP) layihəsinə dair müqavilə imzalandı. Türkiyə Respublikasının Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu layihənin Azərbaycanın enerji resurslarının dünya bazarına çıxışında strateji rol oynayacağını bəyan etdi. TANAP layihəsi Azərbaycan və Türkiyənin iqtisadi və siyasi gücünü artırmaqla yanaşı, regionda enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə mühüm töhfə verdi. SOCAR bu layihə çərçivəsində Türkiyə, Gürcüstan, Ukrayna, Rumıniya və Bolqarıstanda böyük investisiyalar həyata keçirdi.

Azərbaycanın Enerji Strategiyası və Enerji Strategiyasında Xarici Əməkdaşlıq

Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycan ərazisinin təxminən 70%-i neft və qaz ehtiyatları baxımından perspektivli hesab olunur. Bununla yanaşı, ölkənin bərpa olunan enerji potensialı kifayət qədər yüksəkdir: quruda 27 giqavatdan artıq külək və günəş enerjisi, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda isə 157 giqavat külək enerjisi mövcuddur. 2027-ci ilə qədər strateji investorlarla əməkdaşlıq çərçivəsində 3 giqavat külək və 1 giqavat günəş enerjisi istehsalı planlaşdırılır ki, bu istehsalın 80%-i ixrac ediləcək. 2037-ci ilə qədər isə ən azı 6 giqavatlıq əlavə generasiya güclərinin yaradılması nəzərdə tutulur. Beləliklə, yalnız bir beynəlxalq enerji şirkəti Azərbaycanda 10 giqavatlıq “yaşıl enerji” istehsalına sərmayə yatırmağı planlaşdırır.

Enerji resurslarının ixracında Azərbaycan çoxşaxəli nəqliyyat sisteminə üstünlük verir və bu yanaşma ölkəni dünyanın aparıcı dövlətləri tərəfindən etibarlı strateji tərəfdaş kimi mövqeləndirir. Müstəqil enerji siyasəti Azərbaycanın beynəlxalq arenadakı mövqeyini gücləndirməklə yanaşı, regionun geostrateji təhlükəsizliyinə və subregional sabitliyinə mühüm töhfə verir. Eyni zamanda, ölkənin səmərəli enerji siyasəti Avrasiyanın enerji xəritəsinin diversifikasiyasına və yeni əməkdaşlıq platformalarının formalaşmasına strateji təsir göstərir.

2022-ci ilin dekabrında Buxarestdə imzalanmış dördtərəfli yaşıl enerji sazişi (Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında) uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün möhkəm hüquqi və institusional baza yaratmışdır. Bu sənəd bərpa olunan enerji mənbələrindən istehsal olunan elektrik enerjisinin Avropa İttifaqına ötürülməsi ilə təmiz enerjiyə keçidi sürətləndirməyi hədəfləyir. Layihənin reallaşdırılması Avropanın enerji təhlükəsizliyini gücləndirəcək və təchizat sabitliyinə mühüm töhfə verəcəkdir.

Azərbaycan hazırda həm neft, həm qaz, həm də elektrik enerjisini Avropa qitəsinə ixrac edir. Bu istiqamətdə konkret proqramlar hazırlanmış və icra olunmaqdadır. Ölkə texniki və maliyyə baxımından mürəkkəb infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsində mühüm nailiyyətlər əldə etmişdir. Avropa ilə enerji əməkdaşlığının üfüqlərini genişləndirən Azərbaycan bu gün Avropa qitəsinin etibarlı neft və qaz təchizatçısı, həmçinin strateji tərəfdaşı kimi tanınır. Bununla yanaşı, “yaşıl enerji” sahəsindəki potensial Aİ ölkələri üçün əməkdaşlıqda prioritet istiqamətə çevrilmişdir. Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə enerji sahəsində əməkdaşlığı 15 ildən artıq tarixi olan strateji tərəfdaşlıq çərçivəsində inkişaf edir. Bu əməkdaşlıq Anlaşma Memorandumu ilə rəsmi çərçivəyə salınmış və gələcək üçün yol xəritəsi müəyyən edilmişdir. Memorandum qaz, elektrik enerjisi, hidrogen və yaşıl hidrogen sahələrini əhatə edir.

Azərbaycan qaz təchizatının coğrafiyasını genişləndirmək üçün SOCAR və Romqaz arasında Rumıniyaya qaz ixracı barədə müqavilə imzalanmışdır. Bununla yanaşı, Gürcüstandan Rumıniyaya 4 giqavat gücündə sualtı kabel xəttinin çəkilməsi elektrik enerjisinin ixracını artıracaq. Ölkə Trans-Adriatik boru kəmərinin buraxılış gücünün genişləndirilməsi istiqamətində də fəaliyyət göstərir ki, bu da böyük maliyyə və koordinasiya tələb edir. Bakı-Supsa, Bakı-Tbilisi-Ərzurum, Bakı-Tbilisi-Ceyhan kimi layihələr fasiləsiz istismar olunur. TANAP və TAP vasitəsilə qaz ixracının artırılması planlaşdırılır: TANAP üzrə 32 milyard kubmetr, TAP üzrə isə 20 milyard kubmetr. TANAP layihəsi ucuz qiymət və yüksək tutumla enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə verir və yeni bazarlara çıxışı təmin edir.

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsi regional və qlobal enerji təhlükəsizliyində strateji əhəmiyyətə malikdir. Bu nəhəng infrastruktur layihəsi beynəlxalq əməkdaşlıq olmadan mümkün olmazdı. 2012-ci ildə imzalanmış TANAP sazişi Cənub Qaz Dəhlizinin əsas tərkib hissəsidir. Layihənin reallaşması fonunda Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyində rolu daha da güclənir. Ümumilikdə, Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfədir və regional əməkdaşlıq üçün çərçivə yaradır. Prezident İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi, “Cənub Qaz Dəhlizi 21-ci əsrin ən böyük layihələrindən biri olmaqla, qüdrətimizin və dostluğumuzun təzahürüdür”.

Avropa Komissiyası ilə imzalanmış memorandum çərçivəsində 2027-ci ilə qədər Avropa İttifaqına qaz təchizatının iki dəfə artırılması nəzərdə tutulur – minimum 20 milyard kubmetr. Bu məqsədlə Yunanıstan-Bolqarıstan interkonnektoru istifadəyə verilmişdir ki, bu da Bolqarıstana və Rumıniyaya qaz ixracını təmin edir. Azərbaycanın praqmatik enerji siyasəti regional və qlobal miqyasda enerji təhlükəsizliyinə xüsusi önəm verən aparıcı dövlətlər üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir və ölkəni Cənubi Qafqazda enerji təhlükəsizliyinin təminatçısı kimi mövqeləndirir.

Azərbaycanın Gələcəyə Yönəlik Enerji Strategiyası

Enerji ölkələr üçün iqtisadi inkişafın təmin edilməsində mühüm vasitədir və insanlar üçün, nəsillər üçün mühüm sərvətdir. Günəş ətrafındakı planetlər və buna görə də dünya üçün ən əhəmiyyətli qızdırıcı və enerji mənbəyidir . Bununla birlikdə, enerji cəmiyyətlərin sosial, iqtisadi və inkişafının hərəkətverici amili və ən əsas tələblərindən biridir. Buna görə də, ölkələrin sosial və iqtisadi inkişafı üçün çox mühüm və kritik bir giriş olan enerji əksər sənayeləşmiş ölkələrin Ümumi Milli Məhsulunda böyük paya malikdir.

Son illərdə, xüsusən də elektrik şəbəkəsindən ayrılmış kənd yerlərində elektrik enerjisinə tələbatın ödənilməsi üçün bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə edilir. Potensial qalıq yanacaqları əvəz etmək üçün bərpa olunan enerji mənbələri fəal şəkildə tədqiq edilmişdir. Bərpa olunan enerji, əlbəttə ki, turizm də daxil olmaqla iqtisadiyyatın müxtəlif sektorlarında bir çox cəhətdən, xüsusilə enerji səmərəliliyi, davamlılıq və xərclərin azaldılması kimi məsələlərdə mühüm rol oynayır.

Günəş enerjisi də getdikcə daha çox istifadə olunur və iqtisadi və ekoloji faydaları olan təbii resurs kimi tanınır. İqtisadi artım və enerji iqtisadiyyatı arasındakı əlaqə həmişə enerji səmərəliliyi və enerji tələbatı ilə əlaqələndirilmişdir. Azərbaycanın 2030-cu ilə dair “Milli Prioritetlər”indən biri də təmiz ətraf mühit və “yaşıl artım” ölkəsi olması ilə əlaqədardır. Ölkənin perspektiv iqtisadi inkişafı ilə bərabər ətraf mühitin sağlamlaşdırılması, yaşıllıqların sürətli bərpası və artırılması, su ehtiyatlarından və dayanıqlı enerji mənbələrindən səmərəli istifadə təmin edilməlidir. Bu prioritet daxilində strateji dövrdə aşağıdakı iki məqsədineffektiv reallaşdırılmasına nail olunmalıdır: yüksək keyfiyyətli ekoloji mühit və yaşıl enerji məkanı.

Qlobal iqlim dəyişikliklərinin miqyasını nəzərə alaraq ekoloji təmiz texnologiyaların tətbiqinə əhəmiyyətli yer verilməli, təmiz enerji mənbələrindən istifadə, tullantıların təkrar emalı və çirklənmiş ərazilərin bərpası təşviq edilməlidir. Azərbaycanda bərpaolunan enerji növlərinin potensialı həddindən artıq böyükdür. Azərbaycan Avropanın mühüm elektrik enerjisi, yaşıl enerji təchizatçısına çevrilməyi planlaşdırır. Yaşıl enerjinin inkişafı və ötürülməsi sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında Sazişin icrası Avropanın enerji təhlükəsizliyinə Azərbaycanın verəcəyi ümumi töhfə olacaqdır. Bu Saziş yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması istiqamətində atılan mühüm addımdır.

Bərpa olunan enerji ilə əlaqədar Azərbaycanın yüksək potensialı vardır. Belə ki, quruda 27 qiqavatlıq külək və günəş enerjisi, 2020-ci ildə Vətən müharibəsi zamanı azad edilmiş ərazilərdə 10 qiqavatlıq külək və günəş enerjisi imkanları mövcuddur. Bundan başqa Naxçıvanda böyük bərpa olunan enerji potensialı mövcuddur. Azərbaycan 30 il erməni işğalı altında qalmış ərazilərini azad etdikdən sonra bu ərazilər üçün xüsusi proqram hazırlanmışdır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda “yaşıl enerji” zonası üçün konseptual proqnozlar işlənmişdir.

Ölkənin enerji qüdrətinin qiymətləndirilməsinə və dünya proseslərinin reallığına əsaslanaraq, iqtisadiyyatın enerji strategiyası kontekstində proqnozlaşdırılan inkişaf səviyyəsinin təmin edilməsi kimi mühüm məsələnin həlli vacib hesab edilməlidir. enerji ehtiyatlarının artırılması və onlardan istifadənin səmərəliliyinin və enerji səmərəliliyinin artırılması. Enerji səmərəliliyinin artırılması enerji strategiyası baxımından aşağıdakı prioritetləri əhatə etməlidir.

İlk dəfə hazırlanan və 2050-ci ilə qədər olan dövrü əhatə edən strateji sənəddə elektrik enerjisi, qaz təchizatı, istilik təchizatı, enerji səmərəliliyi, bərpa olunan enerji, aşağı karbonlu nəqliyyat kimi sahələr, o cümlədən neft sənayesinin inkişafının strateji istiqamətləri yer almışdır .

Səudiyyə Ərəbistanının “ACWA Power” şirkəti tərəfindən inşa edilən 240 meqavat gücündə “Speed Abşeron” külək elektrik stansiyasının təməli də bu sahədə önəmli addımlardan sayılmaqdadır. Bakı yaxınlığındakı Ələt rayonunda tikintisini Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin “Masdar” şirkəti öhdəsinə götürdüyü 230 meqavat gücündə günəş elektrik stansiyasının tikintisinə hazırlıq işləri də son mərhələyə çatıbdır. BP neft şirkəti tərəfindən işğalından azad edilmiş bölgelerde 240 meqavat gücündə günəş elektrik stansiyasının tikintisi üçün tədqiqatlar davam etdirilir. Azərbaycanın gələcəyə yönəlik enerji strategiyalarından ən mühümü yaşıl enerji istehsalı və ixracı ilə bağlıdır. “Masdar” və Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) arasında külək və günəş enerjisi stansiyalarının yaradılmasına dair razılaşma imzalanmışdır. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanı yaşıl enerjinin çox mühüm ixrac mənbəyinə çevrilməkdəkdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın imzaladığı anlaşma memorandumları və sazişləri 22 qiqavata qədər külək və günəş enerjisini istehsal etməyə imkan verəcəkdir. Quraşdırılan hər bir bərpa olunan elektrik stansiyası təbii qaza qənaət etmək və daha çox təbii qaz satmaq deməkdir. Verilən açıqlamalardan görünür ki, sözügedən külək elektrik stansiyası işə düşəndə ildə 220 milyon kubmetr təbii qaza qənaət olunacaq, 400 min ton karbon emissiyasının qarşısı alınacaqdır.

Ölkədə bərpa olunan enerji sahəsində yeni qanunların qəbul edildiyi bildirilən açıqlamalarda istehlakçıların evlərinin damına günəş panelləri yerləşdirərək öz elektrik enerjisini istehsal edə biləcəkləri bildirilir. Məlumdur ki, bu prosesin müəyyən qaydaları olacaq və həmin qaydaların dəqiqləşdirilməsi üçün araşdırmalar aparılır. Məhz bu proses smart sayğacların quraşdırılması ilə idarə olunacaq. Bununla da ehtiyacından çox elektrik enerjisi istehsal edən vətəndaşlar enerjini dövlətin şəbəkəsinə sata biləcəklər.

Böyük yaşıl enerji potensialı Azərbaycanın önəmini daha da artırır. Yaşıl enerjinin istehsalı, ötürülməsi, bazarlara çatdırılması, Qara dənizin dibi ilə kabelin çəkilməsi Azərbaycan üçün əhəmiyyə malikdir. Yaşıl enerji ilə əlaqədar, Xəzər dənizinin külək potensialı 157 qiqavat, qurudakı potensial 27 qiqavatdır. Bundan əlavə Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi zonlarında 10 qiqavat potensialında külək enerjisinin olduğu təxmin edilməkdədir. Bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadənin genişləndirilməsi, energetika sisteminin səmərəliliyinin artırılması və liberal bazar modelinə keçilməsi Azərbaycanın müasir enerji siyasətinin qlobal trendlərə uğun prioritetləri və energetika sektorunda islahatların başlıca məqsədləridir. Azərbaycanın hədəfi ümumi enerji istehsalı gücündə bərpa olunan enerjinin payını hazırkı 17,3%-dən 2025-ci ildə 24%-ə, 2030-cu ildə isə 30%-ə çatdırmaqdır.

Enerji iqtisadi artım üçün çox mühüm istehsal amilidir. İstehsal amillərini birləşdirmək və məhsul istehsal etmək üçün enerji tələb olunur. İqtisadi enerji istehlakını reallaşdırmaq və iqtisadi artıma nail olmaq üçün hər bir ölkə kimi Azərbaycan da planlı şəkildə hərəkət etməlidir. Strateji dövrdə qabaqcıl ölkələrdə alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə xüsusilə daha çox artacaqdır. Bunu nəzərə alaraq, ölkədə enerjidən səmərəli istifadə edilməli və yeni dayanıqlı enerji mənbələrinə üstünlük verilməsi hədəflənmişdir. İndiki və gələcək nəsillərin tələbatını dolğun ödəmək məqsədilə ekoloji baxımdan əlverişli olan “yaşıl” texnologiyaların tətbiqinin genişləndirilməsi vurğulanmaqdadır. Elmi-texniki potensiala əsaslanmaqla iqtisadiyyatın bütün sahələrində alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrinin ilkin istehlakda payı artırılmaqla və iqlim dəyişikliklərinə təsir azaldılmalıdır. Ekoloji təmiz nəqliyyat vasitələrindən istifadə edilməsi ətraf mühitə və atmosfer havasının keyfiyyətinə müsbət təsir göstərəcəyi düşünülməkdədir.

Bundan əlavə, Qarabağın 2050-ci ilə qədər “sıfır tullantı” zonasına çevrilməsi nəzərdə tutulur. Bu, Azərbaycanın İqlim Dəyişikliyi Konfransı (COP26) çərçivəsində bəyan etdiyi hədəflər sırasındadır. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonları bərpa olunan enerji resursları ilə zəngindir. Bu bölgələrdə kiçik miqyaslı hidroelektrik stansiya potensialı yüksəkdir. Birinci mərhələdə bu güc təxminən 140 meqavat kimi hesablanmaqdadır. Bunun 20 meqavatı indi Suqovuşan, Güləbirt və Kəlbəcərdəki elektrik stansiyaları ilə həyata keçirilir. Hələlik hər il 10-a yaxın hidroelektrik stansiyasının yenidən qurulması nəzərdə tutulur.

İşğaldan azad edilən rayonlarda əldə ediləcək bütün elektrik enerjisi də yaşıl enerji prinsipi ilə istehsal olunacağı hədəflənməkdədir. Bu bölgələrdə günəş potensialının təxminən 7200 meqavat olduğu proqnozlaşdırılır. Günəş elektrik stansiyasının tikintisi üçün təxminən 1000 hektar ərazi minalardan təmizlənəcəkdir. Bu bölgələrdə külək enerjisi potensialı təxminən 2 min meqavat olaraq hesablanmaqdadır.

Mövcud potensialdan yararlanmaqla elektrik enerjisinin qoyuluş gücündə bərpa olunan enerjinin payını 2026-cı ildə 24%-ə, 2030-cu ildə isə 30%-ə çatdırmaq hədəfi çərçivəsində cari ilin yanvar-mart aylarında Azərbaycanın enerji tarixində ilk dəfə olaraq xarici investisiya əsaslı külək və günəş elektrik stansiyalarının təməli qoyuldu. 

Dünyada yüksək siyasi və maliyyə dəstəyi ilə müşayiət olunan və texnologiyaların sürətli inkişafı ilə təşviq edilən “yaşıl enerji”yə keçid prosesində bərpa olunan enerji mənbələrinin mövqeyi güclənir. Nüfuzlu beynəlxalq enerji təşkilatlarının qiymətləndirmələrinə görə, 2020-ci ildə dünyada bərpa olunan enerji mənbələrinin payı elektrik enerjisinin qoyuluş gücündə 36,5%-ə, elektrik enerjisinin istehsalında isə 29%-ə yüksəlib. Beynəlxalq Enerji Agentliyi dünyanın enerji sisteminin “xalis sıfır” emissiyalar cığırı ilə irəliləyəcəyi təqdirdə, 2050-ci ildə elektrik enerjisi istehsalının, təxminən, 90%-nin bərpa olunan enerji mənbələrinin payına düşəcəyini, bu göstəricinin 70%-nin isə yalnız külək və günəş enerji mənbələrindən əldə ediləcəyini proqnozlaşdırır. Avropa və Asiyada hazırkı enerji böhranları bərpa olunan enerji mənbələrinin dayanıqlılığının hələ yüksək olmadığını qabartsa da, ümumi tendensiya, xüsusilə də atmosferə atılan istixana qazları emissiyalarının azaldılmasında əsas həll aləti kimi bərpa olunan enerji mənbələrinə üstünlük verilməsi göstərir ki, dünyanın gələcək enerji mənzərəsini əsasən yaşıl texnologiyalar, həmçinin enerji səmərəliliyi müəyyənləşdirəcəkdir.

Bununla yanaşı, İqtisadiyyat Nazirliyi, “Azərenerji” ASC və aidiyyəti qurumlarla birlikdə elektrik stansiyalarının investorlar tərəfindən inşasına başlanması üçün əlaqəli məsələlər üzrə işlər davam etdirilir. Ümumi investisiya dəyəri 500 milyon dollar olan bu layihələrin reallaşması nəticəsində ildə 1,5 mlrd. kVt·st elektrik enerjisinin istehsalı, 330 mln.m3-dən çox təbii qaza qənaət edilməsi, 600 min tondan çox karbon emissiyasının qarşısının alınması və yeni iş yerlərinin yaradılması gözlənilir .

Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərində 2022-2026-cı illərdə yaşıl texnologiyaların və enerji səmərəliliyi tələblərinin tətbiqi üzrə dövlət və özəl təşkilatlar tərəfindən müvafiq tədbirlərin görülməsi nəzərdə tutulur. Həmin tədbirlər elektrik enerjisi və qaz təchizatı məqsədilə nəql və paylayıcı şəbəkələrin qurulmasını, Naxçıvandan keçməklə Azərbaycan-Türkiyə-Avropa Enerji Dəhlizinin yaradılmasını, bərpa olunan enerji mənbələrinin potensialının ölçülməsini, Xudafərin və Qız Qalası su elektrik stansiyalarının, habelə Cəbrayıl rayonunda günəş, Laçın-Kəlbəcər rayonlarında külək elektrik stansiyalarının tikintisini, yaşıl texnologiyaların tətbiqi istiqamətində damüstü günəş enerji sistemlərinin quraşdırılmasını, küçə və yolların işıqlandırılmasında enerji səmərəli yaşıl texnologiyalarının tətbiqini, nəqliyyat vasitələri üçün elektrik doldurma məntəqələrinin quraşdırılmasını və s. əhatə edir.

Nəticə

1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan ciddi siyasi, iqtisadi və sosial problemlərlə üz-üzə idi. Ölkədə sabitliyin təmin edilməsi, dövlətçiliyin əsaslarının formalaşdırılması, dünyəvi dövlət quruculuğu, bazar iqtisadiyyatına keçid, ordu quruculuğu və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət məhz həmin dövrdə müəyyənləşdirilmişdir. Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında genişmiqyaslı iqtisadi islahatlara başlanılmış və bu tarixi addımlar Azərbaycanın strateji inkişaf modelinin təməlini qoymuşdur. 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” ölkəyə müstəqil iqtisadi siyasət yürütmək və beynəlxalq müstəvidə suveren dövlət kimi mövqeyini möhkəmləndirmək imkanı yaratmışdır. Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi strateji kurs və bu gün həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət nəticəsində Azərbaycan tarixinin ən güclü inkişaf mərhələsini yaşayır və energetika sahəsində əldə olunan nailiyyətlər bu uğurların yalnız bir hissəsini təşkil edir.

Milli enerji strategiyası ölkənin iqtisadi məkanında təbii enerji ehtiyatlarının və yanacaq-energetika potensialının rolunu nəzərə alaraq müəyyən dövr üçün konkret məqsəd və vəzifələri əks etdirən dövlət siyasətinin əsas sənədidir. Bu sənəd siyasi, makroiqtisadi, elmi və texnoloji inkişaf üçün baza rolunu oynayır. Buna görə də onun hazırlanması istiqamətində dövlət tərəfindən kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsi zəruridir.

**Azərbaycanın enerji strategiyasını üç mərhələdə xarakterizə etmək mümkündür:

Birinci mərhələ – 1994-cü ildə Azərbaycan Xəzər dənizində fəaliyyət göstərmək üçün dünyanın aparıcı enerji şirkətlərini dəvət edən ilk ölkə olmuşdur. Bu addım nəticəsində Azərbaycan Avropa bazarına, xüsusilə İtaliyaya neft ixrac edən ölkəyə çevrilmişdir. Açıq dənizə çıxışı olmayan ölkə kimi iki strateji neft boru kəmərinin inşası ilə Avrasiyanın enerji xəritəsinin dəyişdirilməsində təşəbbüskar rol oynamışdır.

İkinci mərhələ – nəhəng qaz yataqlarının istismarı və qazın Avropa bazarına çatdırılması ilə bağlıdır. Bu məqsədlə 3500 km uzunluğunda boru kəmərləri sistemini əhatə edən Cənub Qaz Dəhlizi yaradılmışdır və artıq Avropaya milyardlarla kubmetr qaz nəql edilmişdir.

Üçüncü mərhələ – bərpa olunan enerji mənbələrinə sərmayə yatırılması ilə bağlıdır. Azərbaycan son illərdə bu sahədə fəal addımlar atmış və hazırda elektrik enerjisinin Avropaya və digər regionlara nəqli məsələsini müzakirə edir.

Enerji təhlükəsizliyi qlobal miqyasda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan enerji siyasətini ümumi siyasi kontekstə çevirməsə də, neft-qaz resurslarının mövcudluğu beynəlxalq enerji siyasətinin geosiyasi reallıqları ilə birbaşa əlaqəlidir. Azərbaycanın zəngin neft-qaz ehtiyatları Avropa üçün ən azı növbəti yüz il ərzində etibarlı tərəfdaş olmasına imkan verir.

Azərbaycan həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan mühüm əhəmiyyətə malikdir, çünki ölkənin böyük enerji resursları və müasir infrastrukturu vardır. Ümumilikdə, enerji təhlükəsizliyinin həlledici amil olduğu dünyada Azərbaycan bir neçə il əvvəl öz enerji müstəqilliyini təmin etmişdir. Hazırda ölkə yalnız daxili enerji tələbatını ödəməklə kifayətlənmir, həm də xam neft, neft məhsulları, təbii qaz, neft-kimya məhsulları və elektrik enerjisini ixrac edir. Bundan əlavə, Azərbaycanın bərpa olunan enerji sahəsində tamamilə yeni proqnozları mövcuddur. Birincisi, bu sahədə böyük potensial vardır; ikincisi, bu potensial ixracın şaxələndirilməsinə imkan verəcəkdir. Nəticədə, ölkə iqtisadiyyatında ekoloji cəhətdən təmiz yeni sektor formalaşacaqdır.

Cəbrayıl Eyvazov, Mehman Məlikov,
Toğrul Aslanov, Rauf Rəhimzadə, Elnur Mammadov