Hər il 20 yanvar tarixində dünyanın hər yerindəki bütün azərbaycanlılar Azərbaycan tarixində "Qara" və ya "Qanlı" Yanvar kimi tanınan 1990-cı ilin faciəli Yanvar hadisələrinin qurbanlarını yad edirlər. Həmin gün Sovet işğalı nəticəsində Bakıda və digər bölgələrimizdə yüzlərlə mülki şəxs həlak olub, çoxlu sayda yaralı və itkin düşüb. Qurbanlar arasında gənclər, yaşlılar, qadınlar və uşaqlar da var idi.

Yanvarın faciəli hadisələrindən əvvəl Dağlıq Qarabağdakı vəziyyət səbəbindən Bakıda və ölkənin digər şəhərlərində çoxsaylı etiraz aksiyaları keçirilmişdi. Yerli əhali arasında artan narazılıqdan, eləcə də siyasi fəallığın artmasından narahat olan Sovet hökuməti 19 yanvar 1990-cı ildə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin xüsusi iclasında qoşun yeritmək və Bakıda fövqəladə vəziyyət elan etmək qərarına gəldi.

Moskva bu absurd qərarı guya “Azərbaycan paytaxtında vəziyyətin kəskin şəkildə pisləşməsi, cinayətkar ekstremist qüvvələrin qanuni dövlət orqanlarını hakimiyyətdən zorla uzaqlaşdırmaq cəhdləri və vətəndaşların müdafiəsi və təhlükəsizliyi maraqları naminə” əsaslandırdı.

Azərbaycan paytaxtına 66.000 nəfərlik ordu korpusu yerləşdirildi. Qoşunların yerləşdirilməsi və fövqəladə vəziyyət elan edilməsi bütün hüquqi normalarda uyğun olmasa da həyata keçirilməsi təmin edildi. Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 4-cü maddəsinin 1-ci bəndi hökuməti əvvəlcədən Bakı əhalisini məlumatlandırmağa məcbur edirdi. Lakin nə Mərkəzi, nə də milli televiziyalar bu məsələ ilə bağlı qısa bir açıqlama belə vermədilər. Sovet rəhbərliyi bu cür xain zorakılığa əl atmaqla Azərbaycanda kommunist rejimini qorumağa və xalqımızın milli azadlıq hərəkatını boğmağa çalışırdı.

Azərbaycanlılara qarşı cəza əməliyyatı Müdafiə Nazirliyi, Daxili İşlər Nazirliyi və SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi (DTK) tərəfindən hazırlanmış və həyata keçirilmişdir. Əməliyyat "Zərbə" (Щит) kod adı ilə fəaliyyət göstərirdi. Bu əməliyyatda əsas rol "Alfa" xüsusi təyinatlı dəstəsinə və DTK təxribat qruplarına həvalə edilmişdi. Mərkəz öz hərəkətlərini 13-17 yanvar tarixlərində Bakıda baş verən erməni qırğınlarını misal gətirməklə əsaslandırırdı, lakin qoşunlar girənə qədər artıq əməliyyatlar dayandırılmışdı və erməni əhalisi şəhərdən təxliyə edilmişdi. Eyni zamanda, Bakıda Qarabağda Azərbaycan suverenliyinin pozulmasına və Ermənistan qoşunlarının işğal olunmuş ərazilərin əhalisinə hücumlarına görə respublika və Mərkəzi rəhbərliyə etiraz olaraq mitinqlər keçirilirdi. Etirazçılar Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin o vaxtkı birinci katibi Əbdürrəhman Vəzirovun istefasını və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində erməni separatçı fəaliyyətinin qarşısının alınmasını tələb edirdilər. Moskvadan gələn Sovet rəsmiləri Yazov, Bakatin və Kryuçkov yerli televiziya ilə çıxışlarında əhaliyə fövqəladə vəziyyət və qoşunların Bakıya yeridilməyəcəyinə əminlik vermişdilər. Lakin onlar vədlərini yerinə yetirmədilər. Yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə 66.000 nəfərlik Sovet qoşun kontingenti Bakıya soxuldu. Artıq sübut olunub ki, qoşunların yerləşdirilməsi və Bakıda fövqəladə vəziyyət elan edilməsi SSRİ Konstitusiyasının 119-cu və Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 71-ci maddələrinin, eləcə də Vətəndaş və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın kobud şəkildə pozulmasıdır. Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının suveren hüquqları tapdalandı. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti Mixail Qorbaçov tərəfindən imzalanmış və yanvarın 20 -də gecə yarısında qüvvəyə minmiş Bakıda fövqəladə vəziyyət elan edən fərmanı qəbul etdi. Lakin SSRİ Konstitusiyasının 119-cu maddəsinin 14-cü bəndinə əsasən, fövqəladə vəziyyətin tətbiqi üçün məcburi şərt müttəfiq respublika Ali Soveti Rəyasət Heyətinin baxmasıdır ki, bu da təbii ki, edilmədi. Ölkə Konstitusiyasının bu pozulmasına etiraz edən yüzlərlə mülki şəxs dinc mitinq keçirdi. Qanlı qırğın nəticəsində təxminən 170 nəfər həlak oldu, 800-dən çox mülki şəxs yaralandı, 841 nəfər qanunsuz həbs edildi, xeyli sayda insan itkin düşdü, milyonlarla Sovet vətəndaşı psixoloji şok yaşadı və SSRİ-də yaşamağa açıq şəkildə istəksizlik göstərdi.

Fövqəladə vəziyyətin tətbiqi zamanı bəzi hərbi qulluqçuların qeyri-insani hərəkətlər etməsi, fundamental insan hüquqlarını pozması da danılmaz faktdır. Beynəlxalq Hərbi Tribunalın Fərmanına, 1949-cu il Müharibə Qurbanlarının Müdafiəsi üzrə Cenevrə Konvensiyalarına və Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinə əsasən, onlar müharibə cinayətkarları kimi təsnif edilir. Əslində, hərbi qulluqçular 1948-ci il İnsan Hüquqları üzrə Ümumdünya Bəyannaməsini, 1966-cı il Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktını, 1974-cü il Fövqəladə Vəziyyətdə və Silahlı Münaqişələrdə Qadınların və Uşaqların Müdafiəsi haqqında Bəyannaməni və 1989-cu il Uşaq Hüquqları haqqında Konvensiyanı da daxil olmaqla, bütün mövcud beynəlxalq insan hüquqları konvensiyalarını pozurdu.

Sovet əsgərləri insanları amansızcasına, dəqiq məsafədən güllələyir, tankları qəsdən insanları daşıyan maşınlara çırpır, xəstəxanaları atəşə tutur və tibb işçilərinin yaralılara yardım etməsinə mane olurdular. Onlar yoldan keçənlərə, evlərin pəncərələrinə və xəstəxanalara atəş açırdılar. Sovet əsgərlərinin Azərbaycan mülki əhalisinə qarşı göstərdiyi vəhşiliyi yalnız İkinci Dünya müharibəsi dövründə nasistlərin vəhşiliyi ilə müqayisə etmək olardı. Təəssüf ki, Sovet ordusunun təcavüzünün qurbanları Sovet İttifaqının vətəndaşları idi. Bakı sakinləri və hətta bütün Azərbaycan əhalisi ölkənin mərkəzi rəhbərliyinin öz dövlətinin vətəndaşlarını necə güllələmək əmri verdiyini başa düşə bilmirdilər. Bu gün aydın oldu ki, bu, SSRİ hökuməti və Mixail Qorbaçovun rəhbərlik etdiyi Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası MK tərəfindən Azərbaycan xalqının azadlığını və müstəqilliyini boğmaq məqsədi daşıyan əvvəlcədən planlaşdırılmış və diqqətlə hazırlanmış cinayətkar akt idi. Bakıda Yanvar hadisələri o vaxta qədər son günlərini yaşayan Sovet imperiyasının əsl simasını ortaya qoydu. Özlərini dünyanın ən mədəni gücünün vətəndaşları hesab edən insanlar bu dəhşətli hadisələrdən sonra bütün illüziyalarını itirdilər. Azərbaycanlılar üçün "Qanlı Yanvar" vahid SSRİ və vahid Sovet xalqlarının ailəsi mifinin sonunu qeyd etdi.

Bu faciəli hadisələri xatırlayanda daim bir neçə sual yaranır.

Belə genişmiqyaslı və qəddar qırğın törədənlər öz hərəkətlərini necə haqlı çıxara bilərlər? Azərbaycanın ovaxtkı kommunist rəhbərliyi öz xalqına xəyanət etməyi, ölkədə fövqəladə vəziyyət elan edilməsinə razılaşmağı və vətəndaşlarının maraqlarını qorumaq və müdafiə etmək əvəzinə Moskvanın bütün əmrlərini sorğu-sualsız yerinə yetirməyi necə haqlı çıxara bilər? Ölkədəki vəziyyəti normallaşdırmaq və sabitləşdirmək üçün tədbirlər görmək zərurəti vardımı? Bəs hər hansı bir zərurət cinayəti haqlı çıxara bilərmi?

Tarix əvvəllər Alma-Atada (1986), Tbilisidə (1989), daha sonra Düşənbədə (1990), Vilnüsdə və Riqada (1991) baş verən oxşar hadisələri xatırlayır, burada mülki əhali də kommunist rejiminin hərbi təcavüzünün qurbanı olub. Lakin Azərbaycan xalqına qarşı törədilən cinayət öz qəddarlığı ilə kommunist diktaturasının bütün əvvəlki cinayətlərini üstələmişdi. Daha sonra Gürcüstan və Litvada baş verən qanlı qırğınların baş cəlladı M.Qorbaçov həmin ölkələrin xalqlarından üzr istədi, lakin ən qanlı cinayəti yaşayan Azərbaycan xalqından bağışlanma diləmədi.

Şübhəsiz, M.Qorbaçov və onun ətrafındakıların azərbaycanlıları qətlə yetirdiyi qan və əzab dənizindən qaçmaq olardı. Kreml elitasının cinayətkar, qərəzli siyasəti, o dövrün Azərbaycan liderlərinin qorxaqcasına razılığı olmasaydı, hər şey fərqli ola bilərdi. Təəssüf ki, 1990-cı il Bakı faciəsinə görə məsuliyyət daşıyanlar,  azadlıqları uğrunda mübarizədə qəhrəmanlıq göstərən günahsız insanların qətlinə görə hələ də heç kim məsuliyyətə cəlb edilməyib.

Faciəli Yanvar hadisələrinin istintaqı SSRİ Baş Prokurorluğu tərəfindən "tezbazar" aparılıb və hərbi qulluqçuların hərəkətlərində "heç bir cinayət tərkibi aşkar edilməyib" və nəticədə iş bağlanıb. Bu günə qədər keçmiş SSRİ Prokurorluğu tərəfindən Moskvaya göndərilən yüz cildin altmış səkkiz cildi arxivlərdə toz yığır və baxılmaq üçün əlçatmazdır, bu da bütün iştirakçıların günahkarlıq dərəcəsini müəyyən etməyi qeyri-mümkün edir.

İki il sonra, 1992-ci ildə Azərbaycan Baş Prokurorluğu SSRİ Baş Prokurorluğunun qərarını ləğv edərək, o dövrdə qüvvədə olan Cinayət Məcəlləsinin 94.4 və 94.6 (ağırlaşdırıcı hallarla qəsdən adam öldürmə), 149 (əmlakı qəsdən məhv etmə), 168 (hakimiyyətdən və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə) və 255-ci (hakimiyyətdən istifadə və sui-istifadə) maddələri ilə cinayət işi açıb.

Kommunist rejiminin Azərbaycan xalqına qarşı cinayəti hüquqi olaraq soyqırım və dövlət terrorizmi kimi tövsiyə edilir. Sovet İttifaqı rəhbərliyi 1966-cı il İnsan Hüquqları Paktının, 1975-ci il Helsinki Yekun Aktının, 1899 və 1907-ci il Haaqa Konfransının, 1949-cu il Cenevrə Konvensiyasının və nəhayət, mülki əhaliyə qarşı silahlı qüvvələrin cəza tədbirləri ilə tətbiqini qadağan edən 1948-ci il Soyqırımının Yapılması və Cəzalandırılması haqqında Konvensiyanın fundamental müddəalarını pozmuşlar.

Mixail Qorbaçovun digər millətlərdən olan şəxslərə “məhəbbəti”  və  qısqanclığı, ermənilərlə dostluğu ilə Kreml tərəfindən dövlət vəzifəsindən uzaqlaşdırılan Heydər Əliyev Azərbaycan xalqının faciəsinə biganə qalmadı. Moskvada yaşayan Heydər Əliyev Yanvar hadisələrinə ilk siyasi qiymət verən şəxsiyyət oldu. O, qanlı faciənin ertəsi günü, yanvarın 21-də Azərbaycanın Moskvadakı Daimi Nümayəndəliyində mətbuat konfransı keçirərək dedi:  "Azərbaycanda baş verən hadisələrə gəldikdə isə, mən onları qanunsuz, demokratiyaya yad və ölkəmizdə humanizm prinsiplərinə və qanunun aliliyinə əsaslanan dövlət quruculuğuna tamamilə zidd hesab edirəm. ...Əgər Dağlıq Qarabağdakı fəsadların başlanğıcında, ilk növbədə ölkənin ali partiya siyasi rəhbərliyi tərəfindən lazımi tədbirlər görülsəydi, bu gün son iki ildə hər iki tərəfdə baş verən gərginliyin və itkilərin artmasının, nə də 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə baş verən və insan tələfatı ilə nəticələnən hərbi əməliyyatların şahidi olmazdıq. ...Hesab edirəm ki, Azərbaycandakı vəziyyətin siyasi yolla həlli üçün ehtiyatlar var idi. Azərbaycan rəhbərliyi, eləcə də ölkənin ali siyasi rəhbərliyi bu imkanlardan istifadə edə bilmədi..."

20  Yanvar faciəsindən sonra kommunist ideologiyasına inamını tamamilə itirən Azərbaycan xalqı öz müqəddəratını təyinetmə yoluna qədəm qoydu.

1990-cı ilin yanvar hadisələri göstərdi ki, hər bir xalq öz azadlığı və müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmalı və qanla qazanılanları müdafiə edə bilməlidir. Postsovet Azərbaycanı zəif və asılı geosiyasi subyekt olmadığını sübut etdi.

20 Yanvar faciəsinin dərsləri aydındır. İdeoloji ziddiyyətlər, fərqli mövqelər, maraqların və ambisiyaların toqquşması nə olursa olsun, onlar zorakılıq yolu ilə həll edilməməlidir. Amma tarix sübut edir ki, həyata keçirilməsi günahsız insanların ölümünə səbəb olan qərarlar insani və ya hüquqi hesab edilə bilməz. Siyasətçilərin bundan xəbəri olmadan cəmiyyət dözümsüzlüyün ölümcül nəticələrindən və xalqın həyati maraqlarını nəzərə almayan hakimiyyətin siyasi ambisiyalarından sığortalana bilməz.

Ulu Öndərimiz Heydər Əliyev bir vaxtlar dediyi, "Müstəqillik yolundan daha çətin yol yoxdur" sözlərini yerinə yetirməklə Sovet İttifaqından ayrılaraq  Azərbaycana itirilmiş müstəqilliyini bərpa etmək, inkişaf və suverenlik yoluna qədəm qoymaq, dünya siyasi xəritəsində güclü mövqe tutmaq imkanına nail oldu.  1991-ci il avqustun 30-da Azərbaycan Ali Radasının növbədənkənar sessiyasında "Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyinin Bərpası haqqında" Bəyannamə qəbul edildi.

2025 - ci ildə müstəqil Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasınına 30 illik yubileyi və tarixi Zəfərimizin 5 illiyi şərəfinə  Azərbaycan Respublikası Suverenliyinin tam bərpası  ilə əlaqədar elan edilən “Konstitusiya və Suverenlik  İli" münasibətilə   Azərbaycan xalqının azad inkişafını, milliyyətindən və dinindən asılı olmayaraq bütün Azərbaycan vətəndaşlarına fundamental azadlıqlar təmin edərək, Azərbaycan Respublikasının suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə təhdidin qarşısını almağa nail olundu. Həqiqətən də bir vaxtlar Ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindən qorunub saxlanılan Azərbaycanın müstəqilliyi bu gün Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə daha da möhkəmləndirilir.

Azərbaycanın çoxşahəli səyləri nəticəsində ölkə sürətlə irəliləyir. Dövlət başçısının həyata keçirdiyi uğurlu inkişaf strategiyası sayəsində ölkə iqtisadiyyatı dünyada ən sürətlə böyüyən ölkələr sırasındadır. Həm siyasi, həm də iqtisadi baxımdan Azərbaycan iqtisadiyyatı bu gün dünyada yüksək inkişaf etmiş bir ölkədir. Onun iqtisadi artım tempi təkcə regionda deyil, həm də qlobal miqyasda aparıcı səviyyəyə çatıb.

Prezident İlham Əliyevin Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü və Yeni il münasibətilə müraciətində demişdir: “Biz Vətən müharibəsindəki Zəfərimizdən sonra yorulmadan bu Zəfəri beynəlxalq və siyasi müstəvidə möhkəmləndirmək və təsdiqləmək üçün çalışmışıq və buna nail olmuşuq. Bütün dünya bizim Zəfərimizi qəbul edir və bizim haqlı olduğumuzu əyani şəkildə görür. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsini həll etmək üçün mandat almış Minsk qrupu isə tarixin arxivinə göndərildi. Beləliklə, Qarabağ münaqişəsi artıq beynəlxalq gündəlikdən tamamilə silinmişdir. Zəfər çalmış ölkə kimi biz məğlub edilmiş Ermənistana sülh əlimizi uzatdıq... Biz öz ərazi bütövlüyümüzü bərpa etmək üçün silahdan istifadə edərək, BMT Nizamnaməsi çərçivəsində, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri əsasında öz suveren hüquqlarımızı təmin etmişik. Vətən müharibəsindən cəmi beş il keçəndən sonra Ermənistanla paraflanmış sülh müqaviləsi bir daha xalqımızın böyüklüyünü və bizim siyasətimizin müdrikliyini göstərir. Biz cəmi beş ilə yaxındır ki, de-fakto sülh şəraitində yaşayırıq. Biz döyüş meydanında qan tökərək, şəhidlər verərək şanlı Qələbə qazanmışıq və bu Qələbəni dünyanın ən mötəbər yeri olan Amerikanın Ağ Evində, Amerika Prezidentinin iştirakı ilə möhürlədik. Beləliklə, 30 il ərzində əsas vəzifəmiz olan ərazi bütövlüyümüzün bərpası və bütün dünya tərəfindən bunun qəbul edilməsi məsələsi öz həllini tapmışdır...”. “Biz “Böyük Qayıdış” Proqramını uğurla icra edirik və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bu gün böyük quruculuq işləri aparılır və artıq 70 minə yaxın insan orada yaşayır, çalışır, təhsil alır. Keçmiş köçkünlər 32 kənd, qəsəbə və şəhərdə yerləşiblər və onlar üçün ən gözəl şərait yaradılmışdır... Dünya Azərbaycanlıları  bilməlidirlər və bilirlər ki, onların arxasında güclü Azərbaycan dövləti dayanıb. 2025-ci ildə olan bəzi hadisələr bir daha göstərdi ki, hansı ölkədə yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlının taleyi bizim üçün qiymətlidir, önəmlidir və bizi - azərbaycanlıları ortaq tarix, dilimiz, köklərimiz, mədəniyyətimiz birləşdirir. Azərbaycanlılar hansı ölkədə yaşamalarından asılı olmayaraq, bilirlər və bilməlidirlər ki, onların Ana Vətəni müstəqil Azərbaycan dövlətidir”.

Arif Quliyev,
“Ukrayna Azərbaycanlı Alimlər Şurası” İctimai Təşkilatının rəhbəri, Kiyev Əqli Mülkiyyət və Hüquq Universitetinin Konstitusiya,
beynəlxalq hüquq və ictimai-Hüquqi fənlər kafedrasının professoru, hüquq elmləri doktoru, professor,
​Ukraynanın Əməkdar Təhsil işçisi,Ukrayna Ali Təhsil MEA-nın akademiki, diplomat