Müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin transformasiyası fonunda beynəlxalq hüququn rolu, funksionallığı və universallığı məsələləri getdikcə daha çox elmi və praktik müzakirələrin mərkəzinə çevrilməkdədir. Qlobal siyasi proseslər göstərir ki, beynəlxalq hüquq yalnız normativ baza kimi deyil, eyni zamanda real güc münasibətlərinin təsiri altında formalaşan və tətbiq olunan bir mexanizm kimi çıxış edir. Bu kontekstdə beynəlxalq hüququn prinsiplərinin bütün beynəlxalq aktorlar üçün bərabər və mütləq şəkildə tətbiq olunması məsələsi ciddi şəkildə sual altına düşür.

Beynəlxalq hüququn əsasını təşkil edən suverenlik, ərazi bütövlüyü, dövlətlərin bərabərliyi və gücdən istifadənin yolverilməzliyi kimi fundamental prinsiplər normativ baxımdan universal xarakter daşısa da, onların praktik müstəvidə tətbiqi çox vaxt selektiv yanaşmalarla müşayiət olunur. Məhz bu selektivlik beynəlxalq hüququn legitimliyinə və ona olan institusional etimada mənfi təsir göstərir. Bu reallıq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin çıxış və mövqelərində də xüsusi vurğulanır; o, müasir beynəlxalq münasibətlər sisteminin təhlili əsasında qeyd edir ki, bu gün beynəlxalq hüquq normaları artıq dünya ictimaiyyətinin bütün üzvləri üçün mütləq və bərabər şəkildə tətbiq olunmur.

Bu yanaşma beynəlxalq hüququn yalnız hüquqi deyil, həm də siyasi instrument kimi istifadə olunduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir. Güclü dövlətlərin və beynəlxalq təsisatların müəyyən hallarda hüquqi normaları öz maraqlarına uyğun şəkildə şərh etməsi və ya icra mexanizmlərini selektiv şəkildə işə salması beynəlxalq hüququn normativ gücünü zəiflədir. Nəticədə beynəlxalq sistemdə hüquq və ədalət anlayışları arasında ciddi uyğunsuzluq yaranır ki, bu da qlobal idarəetmənin effektivliyini aşağı salır.

Akademik baxımdan bu proses beynəlxalq hüququn post-klassik mərhələyə keçidi kimi qiymətləndirilə bilər. Yəni beynəlxalq hüquq artıq yalnız universal qaydalar toplusu deyil, eyni zamanda güc balansları, geosiyasi maraqlar və regional konfiqurasiyalarla sıx bağlı olan dinamik bir sistemə çevrilməkdədir. Bu isə beynəlxalq hüququn gələcək inkişafı üçün yeni konseptual yanaşmaların formalaşdırılmasını zəruri edir.

Nəticə etibarilə, beynəlxalq hüququn universallığının zəifləməsi yalnız ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə beynəlxalq sistemin sabitliyi üçün ciddi çağırışlar yaradır. Bu baxımdan, beynəlxalq hüququn bərabər və ədalətli tətbiqinin təmin olunması, ikili standartların aradan qaldırılması və hüquqi mexanizmlərin effektivliyinin artırılması həm akademik diskursun, həm də beynəlxalq siyasətin əsas prioritetlərindən biri kimi qalmalıdır.

Cəmilə Bağırova,
YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi