Tarix heç nəyi unutmur, hər olmuş tarix kimi yaşadılır. Min illərdi belədir. Dövlətlər yaranandan, araya sərhədlər düşəndən sonra hadisələr dövlətçilik kimi tarixləşir. Mübarizələr də, döyüşlər də, təxribatlara qarşı aparılan əməliyyatlar da. Yaşadılan tarixlər çağdaşlara bir gerçəkliyin dərsliyi olur: Dövlətçilik uğrunda mübarizələr də xalqın tarixidir. Ötən əsrin əvvəllərində xalqımızın dövlətçilik uğrunda mübarizəsi çox çətin tarixi maneələrdən keçdi. Azərbaycanda dövlət müstəqilliyinin bərpası uğrunda aparılan mübarizə ciddi milli qarşıdurmalarla üzləşmişdi. Erməni millətçilərinin, daşnak-bolşevik qüvvələrinin birgə fəaliyyəti bu mübarizəni dayandırmağa yönəldilmişdi. 
Azərbaycan dövlət müstəqilliyinin bərpası uğrunda mübarizə apardığı vaxtlarda ermənilər “Böyük Ermənistan” yaratmaq uğrunda çarpışmalara başlamışdl. Bu çarpışma mübarizə deyildi, silahlı təxribatlar idi, mahiyyət baxımından müharibə idi. 1918-ci ilin mart-aprel aylarında Bakı Sovetinin mandatı altında fəaliyyət göstərən daşnak-bolşevik silahlı dəstələri xüsusi qəddarlıqla kütləvi qəddarlıqlar törədirdi. Mütəşəkkil təşkil olunmuş bu qırğınlarda Bakı Sovetinin altı min əsgəri, “Daşnaksutyun” partiyasının dörd min əsgərdən ibarət nizami dəstəsi iştirak etmişdi. Bu qırğınlar Şamaxıda daha böyük miqyasda həyata keçirilmişdi. Zamanında törədilmiş qəddarlıqları əhatə edən cinayət sənədləri it-bata salındığına görə indi onun tam təfərrüatını yaratmaq mümkünsüzdür. Hər halda, o qəddarlıqlar zamanı Şamaxıda yeddi min insan qətlə yetirilib. Qırğınların tədqiqi məqsədilə 1918-ci il iyulun 15-də yaradılmış Fövqəladə İstintaq Komissiyası Şamaxı qəzasındakı 120 kəndin 86-sının erməni təcavüzünə məruz qaldığını təsdiqləmişdi.
Qətllər camaatın qaçmasını sürətləndirirdi. O illərin qəddarlıqlarını erməni tarixçiləri də etiraf edir:
Tarixçi Yervand Aleksandroviç Lalayan: “Daşnak nümayəndələri ətraflarına çoxlu könüllü dəstələr yığaraq müharibə gedən Türk ərazilərində qadın, uşaq, qoca və əlilləri amansızcasına doğrayıb tökürdülər”, Daşnak partiyasının üzvü Qaregin Aristakesoviç Muradyan: “...Bizim hökumətin gördüyü tədbirlər nəticəsində...bu kəndlərin (Toxluca, Ağbulaq, Ardanış və b.) əhalisi Ermənistanın sərhədlərini tərk etmişdir. Mən sahibsiz qalan kəndləri gördüm, orda bir neçə pişik, habelə sarsıdıcı sakitlikdən heyrətlənən itlərin qəribə hürüşməsini gördüm. Bu kəndlərin əhalisi çox böyük sahələrdə kartof, buğda və arpa əkini qoyub getmişlər. Hökumət bu kəndlərdən iki milyon pud buğda və yarım milyon pud kartof götürə biləcək”,
Başlanğıcı daha keçmişlər olan bu siyasət ötən əsrin əvvəllərində kütləvi qırğınlar yaratmışdı, əsrin sonlarında qırğınlar siyasi deportasiyalar şəklində davam etdirilmişdi. 1918-ci il hadisələri zamanı minlərlə azərbaycanlını qətlə yetirən Njdehin xatirəsinə 1989-cu ilin martında Qafanda ucaldılan abidənin açılış mərasimində çıxış edən Qafan Rayon Partiya Komitəsinin katibi Mkrtçyan demişdi:  “...Siz çox çalışdınız, amma azərbaycanlıları Ermənistandan çıxara bilmədiniz... Böyük arzularınızı nəvələriniz yerinə yetirdi. İndi Ermənistanda bir nəfər də olsun azərbaycanlı qalmayıb”.
2007-ci ilin aprelində Quba stadionunun təmiri ilə əlaqədar aparılan qazıntı işləri nəticəsində kütləvi məzarlıq aşkarlandı. Məzarlıqdan tapılan insanların cəsədləri üzərində tibbi ekspertiza, antropoloji araşdırmalar aparıldı. Məzarlıqda 500-dək insan kəlləsi vardı. Onlardan 50-dən çoxu uşaqlara, 100-dən çoxu qadınlara aid idi. Bu adamların 1918-ci ildə ermənilərin Qubada törətdiyi soyqırımı qurbanları olduğu sübuta yetirildi. Bu həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması, Azərbaycan xalqının gələcək nəsillərinin milli yaddaşının qorunması və soyqırımı qurbanlarının xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 30 dekabr 2009-cu il tarixli Sərəncamı ilə Quba şəhərində “Soyqırımı memorial kompleksi“nin yaradılmasına qərar vermişdir. Memorial kompleks 2012-2013-cü illərdə Quba şəhərində Qudyalçayın sol sahilində inşa edilmiş və 2013-cü il sentyabrın 18-də açılmışdır. Kompleksin ümumi sahəsi 3,5 hektardır və 5 hissədən ibarətdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev Soyqırımı memorial kompleksinin açılışı zamanı demişdi: “1918-ci ilin mart-iyul aylarında erməni quldur dəstələri Azərbaycanın demək olar ki, bütün ərazilərində dinc əhaliyə qarşı soyqırımı törətmişlər. Beş ay ərzində 50 mindən çox soydaşımız erməni faşizminin qurbanı olmuşdur. Bakıda, Qubada, Şamaxıda, Qusarda, İrəvanda, Naxçıvanda, Zəngəzurda, Qarabağda, Lənkəranda, demək olar ki, bütün Azərbaycan torpaqlarında bizə qarşı soyqırımı törədilmişdir... Bakı soyqırımı, Quba soyqırımı, İkinci Dünya müharibəsində erməni faşizminin törətdiyi cinayətlər və keçən əsrin sonlarında növbəti dəfə erməni faşizminin təzahürləri Azərbaycan tarix elmində geniş şəkildə tədqiq edilməlidir”.  
Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş bütün soyqırımı faciələrini qeyd etmək məqsədi ilə 1998-ci il martın 26-da Ulu Öndər Heydər Əliyev “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərman imzalamışdır. Bu Fərmanla martın 31-i “Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü” elan edildi.
Ulu Öndər Heydər Əliyev 2003-cü ildə demişdi: “1998-ci ildən başlayaraq hər il 31 mart azərbaycanlıların soyqırımı günü kimi dövlət səviyyəsində qeyd olunur. Həmin gün soyqırımı qurbanlarının anma tədbirləri keçirilir, dünya ictimaiyyətinin diqqəti xalqımıza qarşı aparılan cinayətkar siyasətə cəlb olunur. Həm də qeyd olunmalıdır ki, xalqımıza qarşı yeridilmiş soyqırımı siyasətinin uzun tarixi olsa da, bu barədə əsl həqiqətlər yalnız Azərbaycan rəhbərliyinin qətiyyəti sayəsində son illərdə dünya ictimai fikrinə çatdırılmağa başlamışdır. Bu işdə Azərbaycan vətəndaşlarının, ictimaiyyətin, xarici ölkələrdəki azərbaycanlı icmalarının üzərinə böyük məsuliyyət düşür. Xalqımıza qarşı törədilmiş soyqırımı haqqında həqiqətləri real faktlar, dəlillər əsasında dünya dövlətlərinə, nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlara çatdırmaq, saxta erməni təbliğatı nəticəsində formalaşmış yalan təsəvvürləri dəyişdirmək, ona hüquqi-siyasi qiymət verdirmək nə qədər çətin olsa da, şərəfli və müqəddəs bir iş kimi bu gün də, gələcəkdə də davam etdirilməlidir. Bu, soyqırımı qurbanlarının xatirəsi qarşısında indiki nəslin müqəddəs borcudur”.   
Erməni-bolşevik silahlı dəstələrinin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri bəşəri cinayətlər barədə həqiqətlərin ölkə və dünya ictimaiyyətinə daha dolğun çatdırılması məqsədilə Prezident İlham Əliyev 2018-ci il yanvarın 18-də “1918-ci il azərbaycanlıların soyqırımının 100 illiyi haqqında” Sərəncam imzaladı. Bu da Azərbaycan dövlətçiliyinə, tarximizə böyük sədaqətin təsdiqidir.
31 Mart da xalqımızın tarixidir. Bu tarix də yaşadılır, yaşadılacaq da. Dövlətçiliyə sədaqət kimi, dövlətə sədaqət kimi, xalqın dünənlərinə ehtiram kimi...

Səbinə Xasayeva,
Milli Məclisin deputatı