Sosioloq: Uzunmüddətli perspektivdə rəqəmsallaşma həm sosial inteqrasiyanı gücləndirəcək, həm də yeni parçalanma riskləri formalaşdıracaq

Müasir dövrdə texnologiyanın sürətli inkişafı cəmiyyət həyatının bütün qatlarına nüfuz edərək insan davranışlarını, düşüncə tərzini və sosial münasibətlərin qurulma mexanizmlərini köklü şəkildə dəyişir. Rəqəmsallaşma artıq sadəcə texniki yenilik deyil, sosial reallığı formalaşdıran əsas amillərdən birinə çevrilib. Gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilən sosial şəbəkələr, mesajlaşma platformaları və müxtəlif rəqəmsal alətlər insanlar arasında məsafə anlayışını nisbi hala gətirir, ünsiyyət imkanlarını genişləndirir və informasiya mübadiləsini sürətləndirir. Lakin bu sürət və əlçatanlıq fonunda sosial münasibətlərin keyfiyyəti, dərinliyi və davamlılığı ilə bağlı yeni suallar meydana çıxır.

Xüsusilə gənc nəsil bu dəyişikliklərin mərkəzində dayanır. Onların ünsiyyət tərzi, özünüifadə formaları və sosial davranış normaları əvvəlki nəsillərlə müqayisədə fərqli xüsusiyyətlər nümayiş etdirir. Vizual kontentin üstünlük təşkil etməsi, qısa və simvolik ifadə vasitələrinin geniş yayılması, emosiyaların daha çox rəqəmsal işarələrlə ötürülməsi ünsiyyət mədəniyyətində yeni bir mərhələnin formalaşdığını göstərir. Bu dəyişikliklər bir tərəfdən çeviklik və operativlik qazandırsa da, digər tərəfdən klassik nitq mədəniyyətinin zəifləməsi, dərin emosional bağların qurulmasının çətinləşməsi kimi məqamları da gündəmə gətirir.

Eyni zamanda, rəqəmsal mühitin yaratdığı anonimlik və sərhədsizlik hissi sosial davranışlara da təsirsiz ötüşmür. Bəzi hallarda məsuliyyət hissinin azalması, etik çərçivələrin pozulması kimi hallarla qarşılaşmaq mümkündür. Bununla belə, rəqəmsallaşma gənclər arasında daha açıq düşüncə tərzinin formalaşmasına, qlobal baxış bucağının genişlənməsinə və fərqli mədəniyyətlərə qarşı tolerantlığın artmasına da zəmin yaradır. Bütün bu proseslər cəmiyyətin sosial strukturunun gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən mühüm faktorlar kimi çıxış edir.

Məhz bu mürəkkəb və çoxşaxəli dəyişikliklərin fonunda sosioloqlar rəqəmsallaşmanın sosial münasibətlərə təsirini daha dərindən təhlil edir, bu transformasiyanın həm müsbət, həm də riskli tərəflərini diqqətə çatdırırlar.

Davranış qaydaları dəyişir: Görünməyən sərhədlər

Sosioloq Rəvan Əliyev mövzu ilə bağlı “İki sahil”ə açıqlamasında bildirdi ki, rəqəmsallaşma sosial münasibətlərin mahiyyətində ciddi transformasiyalara səbəb olur. Ənənəvi üz-üzə ünsiyyət formaları tədricən virtual mühitə keçir və münasibətlər daha çox sürət, əlçatanlıq və funksionallıq üzərində qurulur. İnsanlar artıq sosial əlaqələri fiziki yaxınlıqdan çox rəqəmsal platformalar vasitəsilə qurur və saxlayır. Bu isə münasibətlərin daha geniş, lakin bəzən daha səthi xarakter almasına gətirib çıxarır. Sosial şəbəkələr fərdlərə özünü təqdimetmə imkanları versə də, münasibətlərin dərinliyi və emosional keyfiyyəti müəyyən dərəcədə zəifləyə bilir. Gənclər arasında ünsiyyət mədəniyyəti daha çevik, lakin, eyni zamanda, daha qeyri-formal və simvolik xarakter alıb. Emojilər, qısa mesajlar, vizual kontent klassik nitq mədəniyyətinin yerini qismən tutur. Bu proses dilin sadələşməsinə və ünsiyyətin sürətlənməsinə səbəb olsa da, ifadə zənginliyinin azalması riski də yaradır. Eyni zamanda, sosial davranış normalarında da dəyişiklik müşahidə olunur. Rəqəmsal mühitdə anonimlik və məsafə faktoru bəzi hallarda məsuliyyət hissinin zəifləməsinə, etik sərhədlərin daha rahat aşılmasına gətirib çıxarır. Digər tərəfdən isə gənclər daha açıq fikirli, tolerant və qlobal düşüncəyə malik olur, bu da müsbət sosial dəyişiklik kimi qiymətləndirilə bilər.

Yeni dövrün yeni uçurumu: Rəqəmsal bərabərsizlik

Sosioloq onu da qeyd etdi ki, uzunmüddətli perspektivdə rəqəmsallaşmanın təsiri ikili xarakter daşıyır. Bir tərəfdən, cəmiyyət daha şəbəkələşmiş və dinamik struktur alır. Sosial təbəqələşmə yeni meyarlar – informasiya əlçatanlığı, rəqəmsal savadlılıq və texnoloji imkanlar əsasında formalaşmağa başlayır. Bu isə “rəqəmsal bərabərsizlik” kimi yeni sosial problemin yaranmasına səbəb ola bilər. Digər tərəfdən, kollektiv kimlik anlayışı dəyişir. İnsanlar artıq yalnız milli və ya lokal kimliklə deyil, qlobal rəqəmsal icmaların üzvü kimi də özlərini dərk edirlər. Bu, sosial inteqrasiyanı gücləndirə biləcəyi kimi, müəyyən hallarda sosial parçalanma risklərini də artıra bilər. Nəticə etibarilə, rəqəmsallaşma sosial strukturun həm modernləşməsinə, həm də yeni sosial çağırışların yaranmasına səbəb olur. Bu proseslərin düzgün idarə olunması üçün isə cəmiyyət daxilində rəqəmsal etik dəyərlərin və sosial məsuliyyət anlayışının gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Nigar Orucova, “İki sahil”