Müasir dünyada narkomaniya səssiz şəkildə yayılan, lakin nəticələri ilə minlərlə insanın həyatını məhv edən ən ciddi təhlükələrdən biridir. Bu problem çox vaxt gözə görünmədən formalaşır, lakin təsiri həm ayrı-ayrı insanların taleyində, həm də bütövlükdə cəmiyyətin inkişafında dərin və ağır iz buraxır. Narkotik vasitələrin qəbulu bir anlıq maraqdan başlayaraq insan həyatını tamamilə dəyişdirən təhlükəli bir yola çevrilə bilir.

Narkomaniya artıq təkcə tibbi və ya hüquqi məsələ deyil. Bu, sosial, psixoloji və iqtisadi nəticələr doğuran kompleks problemdir. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə təsir göstərən bu təhlükə ailələrdən başlayaraq bütövlükdə ictimai mühitə qədər geniş yayılır.

Son illərdə narkotik vasitələrin həm növləri, həm də yayılma xüsusiyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir. Təbii mənşəli maddələrlə yanaşı, sintetik narkotiklərin də yayılması ciddi narahatlıq doğurur. Hər iki kateqoriya insan sağlamlığı və cəmiyyət üçün eyni dərəcədə ciddi risklər yaradır. Sintetik maddələrin daha əlçatan olması, təsirinin daha güclü və sürətli baş verməsi, həmçinin tərkibinin tez-tez dəyişməsi riskləri daha da artırır.

Narkomaniya yalnız fiziki asılılıq deyil. Bu, insanın psixologiyasını, davranışını və düşüncə tərzini dəyişən mürəkkəb bir prosesdir. İlk mərhələdə insan özünü vəziyyətə nəzarət edən kimi hiss etsə də, zaman keçdikcə asılılıq güclənir və bu nəzarət itirilir. Nəticədə, insanın qərarları, münasibətləri və həyat tərzi tamamilə dəyişir.

Gənclər bu risklər qarşısında daha həssasdırlar. Yeniyetməlik dövrü insan həyatında formalaşma mərhələsidir və bu dövrdə verilən qərarlar gələcək həyatın istiqamətini müəyyən edə bilər. Bu yaşda maraq, təsirə açıqlıq və özünü təsdiq etmə istəyi gəncləri riskli addımlara yaxınlaşdıra bilər. Bəzi hallarda gənclər təhlükəni dərk etmədən bu mühitə daxil olurlar. Onlar narkotiklərin real təsirləri və nəticələri barədə kifayət qədər məlumatlı olmurlar, bu isə yanlış qərarların verilməsinə səbəb olur. Nəticədə, qısa müddətli maraq uzunmüddətli problemlərə çevrilir.

Narkomaniyanın təsiri yalnız sağlamlıqla məhdudlaşmır. Bu problem ailə münasibətlərinin pozulmasına, sosial gərginliyin artmasına və cinayətkarlığın yüksəlməsinə səbəb olur. Asılı şəxslər çox vaxt sosial mühitdən uzaqlaşır, iş qabiliyyətini itirir, onların həyat keyfiyyəti aşağı düşür.

Bir çox hallarda narkotik asılılığı olan şəxslər maddi vəsait əldə etmək üçün qanunsuz yollara əl atırlar. Bu isə cəmiyyətdə təhlükəsizlik problemlərinin artmasına gətirib çıxarır. Beləliklə, narkomaniya yalnız fərdi deyil, həm də ictimai təhlükəsizlik məsələsinə çevrilir.

Bundan əlavə, narkotik istifadəsi müxtəlif yoluxucu xəstəliklərin yayılması riskini artırır. Xüsusilə inyeksiya yolu ilə istifadə edilən maddələr bu baxımdan daha təhlükəlidir. Bu isə problemin ictimai sağlamlıq aspektini daha da aktuallaşdırır.

Müasir dövrdə narkotiklərin yayılması da fərqli xarakter almışdır. Texnologiyanın inkişafı, anonim ünsiyyət imkanları və müxtəlif vasitələr bu prosesin daha gizli və çevik şəkildə həyata keçirilməsinə şərait yaradır. Bu isə narkotiklərin aşkarlanmasını və qarşısının alınmasını çətinləşdirir.

Narkotik vasitələrin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizədə məhkəmə ekspertizasının rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müsadirə olunan maddələrin dəqiq analizi onların tərkibini, mənşəyini və xüsusiyyətlərini müəyyən etməyə imkan verir. Bu məlumatlar cinayətlərin düzgün qiymətləndirilməsi və ədalətli qərarların qəbul olunması üçün əsasdır.

Ekspertiza sahəsində aparılan tədqiqatlar yalnız mövcud maddələrin müəyyən edilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu tədqiqatlar həm də yeni yaranan sintetik maddələrin aşkar edilməsinə, onların xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə və təhlükəlilik dərəcəsinin qiymətləndirilməsinə imkan verir. Bu isə hüquq-mühafizə orqanlarının fəaliyyətinin daha effektiv qurulmasına kömək edir.

Müasir şəraitdə narkotiklərin tərkibinin tez-tez dəyişməsi ekspertiza sahəsinə olan tələbləri daha da artırır. Bu səbəbdən bu sahədə elmi yanaşma və texnoloji imkanların inkişafı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Narkomaniya ilə mübarizə yalnız hüquqi tədbirlərlə məhdudlaşmamalıdır. Gənclərin düzgün məlumatlandırılması, onların risklər barədə məlumatlı olması və sağlam həyat tərzinə yönləndirilməsi bu problemin qarşısının alınmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Profilaktik tədbirlərin effektivliyi onların davamlı və sistemli şəkildə həyata keçirilməsindən asılıdır. Təhsil müəssisələri, ailə və cəmiyyət bu prosesdə birgə iştirak etməlidir. Xüsusilə valideynlərin rolu bu baxımdan əvəzsizdir.

Eyni zamanda, narkotik asılılığından əziyyət çəkən şəxslərin müalicəsi və reabilitasiyası üçün şərait yaradılması vacibdir. Bu şəxslərə yalnız problem kimi deyil, həm də köməyə ehtiyacı olan insanlar kimi yanaşmaq cəmiyyətin sağlamlığı üçün mühüm şərtdir. Reabilitasiya prosesində psixoloji dəstək, sosial adaptasiya və ailə mühiti mühüm rol oynayır. Bu istiqamətdə kompleks yanaşma tətbiq edilmədikdə, asılılıqdan qurtulmaq daha çətin olur.

Unutmaq olmaz ki, narkomaniya ilə mübarizə yalnız ayrı-ayrı qurumların deyil, bütün cəmiyyətin ortaq məsuliyyətidir. Hər bir valideynin diqqəti, hər bir müəllimin yanaşması, hər bir fərdin mövqeyi bu mübarizədə mühüm rol oynayır.

Sağlam cəmiyyətin formalaşması üçün maarifləndirmə, diqqət və vaxtında müdaxilə həlledici rol oynayır. Çünki bu gün atılan addımlar gələcək nəsillərin taleyini müəyyən edir.

Nərminə Sadıqova,
Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzinin
Narkotik vasitələr və psixotrop  maddələrin ekspertizası şöbəsinin rəisi