Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı sayılan Şuşa şəhəri 2021-ci il iyunun 15-də dünya siyasətində iz qoyan mühüm hadisəyə şahidlik edib. Həmin gün Azərbaycan Respublikasının dövlət başçısı İlham Əliyev və Türkiyə Respublikasının lideri Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən iki ölkə arasında müttəfiqlik əlaqələrinə dair Şuşa Bəyannaməsi imzalanıb. Bu sənəd təkcə kağız üzərində öhdəlik deyil, iki qardaş xalqın ortaq gələcəyini müəyyən edən strateji yol xəritəsidir.
Bəyannamənin ən dəyərli cəhəti onun tarixi köklərə söykənməsidir. Sənədin mətnində hər iki xalqın ümummilli liderləri olan Mustafa Kamal Atatürkün və Heydər Əliyevin əbədiyaşar fikirləri əksini tapmışdır. Ötən əsrin əvvəllərində Atatürkün dediyi “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, qəmi-qüssəsi isə kədərimizdir” kəlamı, eləcə də Heydər Əliyevin söylədiyi “Türkiyə ilə Azərbaycan bir millətin iki qoludur” ifadəsi bu günün siyasi kursunun əsasını təşkil edir. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, həmin tarixi çağırışlar bu gün fəaliyyətimizə istiqamət verir. Dövlət başçısı qeyd edib ki, XXI əsrin şəraitində, işğaldan xilas edilmiş Şuşada Müttəfiqlik Bəyannaməsini imzalamaqla biz ulu əcdadlarımızın qarşısındakı məsuliyyətimizi yerinə yetirir və gələcək nəsillərə doğru yolu göstəririk. Bu baxımdan, sənəd keçmiş, indi və sabah arasında canlı körpü rolunu oynayır.
Bildiriş iki qardaş ölkə arasında əməkdaşlığın tamamilə yeni üfüqlərini açır. Artıq münasibətlər sadəcə iqtisadi-ticarət və ya siyasi konsultasiyalarla məhdudlaşmayaraq, daha geniş bir çərçivəyə – enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat dəhlizlərinin (xüsusilə Zəngəzur dəhlizinin) fəaliyyətə başlaması, yüksək texnologiyaların transferi, müdafiə sənayesi sahəsində birgə istehsal və humanitar sahələri əhatə edən kompleks müttəfiqlik modelinə keçir. Bu yeni mexanizm beynəlxalq platformalarda daim vahid mövqe sərgiləməyi, üçüncü tərəflər qarşısında ortaq siyasi xətt yürütməyi rəsmən öhdəlik kimi müəyyənləşdirir. Bu isə Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərini regiondakı digər ittifaqlardan keyfiyyətcə fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyətdir.
Bu tarixi sənədin ərsəyə gəlməsinə imkan yaradan ən vacib zəmin, təbii ki, 2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə olunan parlaq qələbədir. Bəyannamədə xüsusi vurğu ilə qeyd olunur ki, işğaldan azad edilmiş torpaqlar – Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən dirçəldilməsi prosesi iki ölkənin ortaq işinə çevrilir. Bu sənəd çərçivəsində həmin ərazilərdə infrastrukturun bərpası, mina təmizləmə əməliyyatları, şəhərsalma layihələri və “Böyük Qayıdış” proqramının icrası zamanı Türkiyənin fəal iştirakı nəzərdə tutulur. Müasir dövrdə biz Şuşanın, Füzulinin, Zəngilanın və digər bölgələrin yeni simasının formalaşmasında türk şirkətlərinin yaxından iştirak etdiyinin şahidi oluruq. Beləliklə, Azərbaycanla Türkiyə arasındakı müttəfiqlik həm döyüş meydanında, həm də yaradıcılıq işlərində eyni dərəcədə güclüdür.
Şuşa Bəyannaməsinin ən əlamətdar və dönüş nöqtəsi sayılan məqamı müdafiə sektorunda qarşılıqlı fəaliyyət və hərbi yardım məsələlərinin sənəddə açıq şəkildə təsbit olunmasıdır. Bildirişdə qeyd edilir ki, tərəflərdən birinin müstəqilliyinə, suveren hüquqlarına, ərazi bütövlüyünə və təhlükəsizliyinə yönəlmiş hər hansı təhdid digər tərəf tərəfindən öz əleyhinə yönəlmiş təhdid kimi qəbul edilməlidir. Bu müddəa avtomatik olaraq birbaşa hərbi dəstək mexanizmini işə salır və hər iki dövlətin müdafiə strategiyasını tam sinxronlaşdırır. Müstəqil dövlətlərin beynəlxalq praktikasında bu səviyyədə dərin öhdəlik götürmək olduqca nadir rast gəlinən haldır. Məhz bu bənd sayəsində ikitərəfli əlaqələr adi “strateji tərəfdaşlıq” anlayışından xeyli yuxarı qalxaraq, bir-birinin təhlükəsizliyini öz təhlükəsizliyi kimi qorumaq vəzifəsini daşıyan həqiqi müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlmişdir.
Daha bir mühüm və rəmzi cəhət isə Bəyannamədə tarixi Qars sazişinə edilən aydın istinaddır. Məhz Qars müqaviləsi bundan tam əsr əvvəl – 1921-ci il oktyabrın 13-də imzalanıb. Həmin sənəd Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan, Rusiya və Ermənistan arasında sərhədləri və qarşılıqlı hüquqi münasibətləri tənzimləyən fundamental akt olmuşdur. Dövlət başçısı İlham Əliyevin çıxışında dəqiq vurğuladığı kimi: “Yüz il sonra, azadlığa qovuşmuş Şuşa şəhərində imzalanan bu Birgə Bəyannamə bizim gələcək əməkdaşlığımızın yolunu müəyyənləşdirir.” Bu istinadın dərin mənası var – o, iki qardaş ölkənin hüquqi irsinin fasiləsizliyini, bir-birinin dövlət müstəqilliyinə sonsuz hörmətini və əsrlərə dayanan dostluq ənənələrini bir daha bütün dünyaya nümayiş etdirir.
Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması ardınca Şuşa şəhəri gözəl bir ənənəyə də ev sahibliyi etməyə başlayıb. Hər il iyunun 15-də – məhz həmin tarixi hadisənin ildönümündə Şuşada beynəlxalq konfranslar, elmi-praktiki seminarlar, mütəxəssis görüşləri təşkil olunur. Bu tədbirlər müttəfiqliyin praktiki aspektlərini, regional sabitlik və təhlükəsizlik məsələlərini, enerji dəhlizlərinin inkişafını, nəqliyyat layihələrinin icrasını və humanitar əməkdaşlığın perspektivlərini müzakirə etmək üçün əvəzsiz platformaya çevrilib. Məsələn, 2023-cü ildə “Zəfərdən dirçəlişədək” şüarı altında keçirilən beynəlxalq forum bu ənənənin canlı təcəssümüdür. Həmin konfranslar iki qardaş xalqın ziyalılarını, siyasi elitasını və gənc nəsilləri bir araya gətirərək, Şuşa Bəyannaməsinin ruhunu daim təzələyir və gələcək əməkdaşlıq üçün yeni ideyaların yaranmasına zəmin yaradır.
Nəhayət, Şuşa Bəyannaməsi təkcə Azərbaycanla Türkiyə münasibətlərində deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz coğrafiyasında yeni bir dövrün başlanğıcını elan edir. Bu sənəd Atatürkün “Azərbaycanın kədəri kədərimizdir” vəsiyyəti ilə Heydər Əliyevin “bir millət, iki dövlət” prinsiplərinin üzərində ucaldılmış, Qars sazişinin 100 illik yaddaşı ilə möhkəmləndirilmiş, qarşılıqlı hərbi dəstək mexanizmləri ilə geri dönməz edilmiş və Şuşa konfransları kimi canlı ənənələrlə daim inkişaf etdirilən bir müttəfiqlik manifestidir. 
Sözügedən Bəyannamə iki qardaş dövlətin sabahkı nəsillərə ən böyük irsidi. Bu sənəd göstərir ki, Azərbaycanla Türkiyə bir-birinin yazdığı tarixin, qurduğu bu günün və tikəcəyi gələcəyin ayrılmaz tərəfdaşlarıdır.
Arifə Abdullayeva,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi
