Sosial şəbəkələrdə tətbiq ediləcək yaş meyarı uşaqların müdafiəsinə xidmət edir
Rəqəmsal texnologiyalar insanların gündəlik həyatını dəyişdirdiyi kimi, uşaqların böyümə və inkişaf mühitini də köklü şəkildə yenidən formalaşdırıb. Bir neçə il əvvələ qədər valideynlərin əsas narahatlığı küçə təhlükəsizliyi idisə, bu gün həmin narahatlığın mühüm hissəsi smartfon ekranlarının arxasına keçib. Azyaşlılar artıq təkcə ailə və məktəbin deyil, eyni zamanda, milyonlarla istifadəçinin iştirak etdiyi rəqəmsal platformaların təsiri altında formalaşırlar. Məhz buna görə son illər dünyanın müxtəlif ölkələrində sosial şəbəkələrin fəaliyyətinə dair yeni hüquqi mexanizmlərin hazırlanması sürətlənib. Məqsəd texnologiyanın inkişafını məhdudlaşdırmaq deyil, uşaqlar üçün daha təhlükəsiz rəqəmsal mühit yaratmaqdır.
Azərbaycan rəqəmsal təhlükəsizlik sahəsində
beynəlxalq çağırışlara uyğun addım atır
Azərbaycan da bu istiqamətdə qanunvericilik bazasını gücləndirən ölkələr sırasına qoşulub. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı dəyişikliklərlə İnzibati Xətalar Məcəlləsində, "İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında", eləcə də "Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında" qanunlarda yeni tələblər müəyyən edilib. Dəyişikliklər yaş məhdudiyyəti tətbiq edilən sosial şəbəkə platformalarının qanunvericiliklə müəyyən edilmiş öhdəliklərə əməl etməsini nəzərdə tutur və bu tələblərin pozulmasına görə inzibati məsuliyyət müəyyənləşdirir.
Bu dəyişikliklərin mahiyyəti ilk baxışdan hüquqi məsuliyyətin artırılması kimi görünsə də, əslində məsələ daha geniş kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Çünki söhbət sosial şəbəkələrin fəaliyyətinin məhdudlaşdırılmasından deyil, rəqəmsal mühitdə uşaqların təhlükəsizliyinin təmin olunmasından gedir. Dünyada rəqəmsal platformalar artıq sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Onlar informasiya məkanı, əyləncə platforması, reklam bazarı və davranış modellərinin formalaşdığı mühüm sosial mühitə çevrilib. Bu mühitdə yayılan məzmun isə yaş fərqi qoymadan hər kəs üçün əlçatan olduqda risklər də artır.
Araşdırmalar göstərir ki, uşaqların qarşılaşdığı rəqəmsal risklər hər il daha da mürəkkəbləşir. Kibertəzyiq, zorakılıq səhnələri, nifrət nitqi, saxta məlumatlar, manipulyativ məzmun, təhlükəli çağırışlar və zərərli vərdişlərin təbliği artıq qlobal problem kimi qiymətləndirilir. Sosial şəbəkələrin alqoritmləri istifadəçinin maraq dairəsinə uyğun məzmun təqdim etdiyindən, azyaşlıların qısa müddətdə yaşlarına uyğun olmayan informasiyalarla qarşılaşması ehtimalı artır. Bu baxımdan yaş məhdudiyyəti yalnız texniki filtr deyil, uşaqların informasiya təhlükəsizliyini qorumağa xidmət edən hüquqi alət kimi çıxış edir.
Son illərdə beynəlxalq praktikada da oxşar yanaşma güclənir. Bir sıra ölkələr sosial şəbəkə platformaları üçün istifadəçilərin yaşının yoxlanılması, valideyn nəzarəti funksiyalarının genişləndirilməsi və uşaqların şəxsi məlumatlarının qorunmasına dair daha sərt tələblər tətbiq edir. Bunun əsas səbəbi odur ki, rəqəmsal platformalarda baş verən proseslər artıq təkcə texnologiya şirkətlərinin daxili siyasəti kimi deyil, ictimai təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirilir. Azərbaycanın qəbul etdiyi yeni dəyişikliklər də bu qlobal yanaşmanın milli qanunvericilikdə əksini tapması kimi dəyərləndirilə bilər.
Bununla yanaşı, hüquqi mexanizmlərin mövcudluğu problemin tam həlli demək deyil. Rəqəmsal təhlükəsizlik yalnız qanunlarla təmin edilə bilməz. Valideynlərin övladlarının internet fəaliyyətinə diqqət yetirməsi, məktəblərdə media və rəqəmsal savadlılığın gücləndirilməsi, müəllimlərin və psixoloqların maarifləndirmə prosesində fəal iştirakı da eyni dərəcədə vacibdir. Əks halda, hüquqi tənzimləmə yalnız inzibati tədbir kimi qalacaq və gözlənilən nəticəni tam verməyəcək.
Ekspertlər hesab edirlər ki, müasir dövrdə uşaqları internetdən uzaq saxlamaq mümkün deyil. Əsas məsələ onların rəqəmsal mühitdə təhlükəsiz davranış qaydalarını mənimsəməsidir. Şəxsi məlumatların qorunması, kibertəzyiq hallarında düzgün davranış, dezinformasiyanın tanınması, şübhəli məzmunun müəyyənləşdirilməsi və təhlükəli onlayn ünsiyyətdən yayınmaq kimi bacarıqlar artıq rəqəmsal dövrün əsas həyat vərdişlərinə çevrilir. Bu baxımdan media savadlılığı təkcə təhsil məsələsi deyil, milli təhlükəsizlik və insan kapitalının inkişafı baxımından da strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qəbul edilən dəyişikliklərin mühüm tərəflərindən biri də platformaların məsuliyyətinin artırılmasıdır. Uzun illər sosial şəbəkələr daha çox istifadəçilərin davranışına görə məsuliyyət müzakirə edilən məkan hesab olunurdu. Yeni yanaşma isə rəqəmsal platformaların da cəmiyyət qarşısında öhdəlik daşıdığını göstərir. Çünki milyonlarla istifadəçiyə təsir edən platformalar yayılan məzmunun mümkün nəticələrindən tamamilə kənarda qala bilməz.
Müasir dövrdə uşaqların təhlükəsizliyi artıq yalnız fiziki məkanlarla ölçülmür. Onların gündəlik vaxtının əhəmiyyətli hissəsi rəqəmsal platformalarda keçir və bu mühitdə formalaşan davranışlar gələcək sosial münasibətlərə, psixoloji vəziyyətə və dünyagörüşünə birbaşa təsir göstərir. Buna görə də rəqəmsal təhlükəsizlik məsələsi informasiya texnologiyaları mövzusu olmaqdan çıxaraq ailə siyasətinin, təhsil sisteminin və dövlət idarəçiliyinin ortaq məsuliyyət sahəsinə çevrilib.
Yeni qanunvericilik dəyişiklikləri də məhz bu yanaşmanın davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Burada əsas hədəf sosial şəbəkələri məhdudlaşdırmaq deyil, onların fəaliyyətində uşaqların maraqlarını daha güclü qoruyan hüquqi çərçivə yaratmaqdır. Bu çərçivənin nə dərəcədə effektiv olacağını isə yalnız qanunların mövcudluğu deyil, onların icrası, platformaların məsuliyyətli davranışı və cəmiyyətin rəqəmsal təhlükəsizlik mədəniyyətinin formalaşması müəyyən edəcək.
Nigar Orucova, "İki sahil"
