Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevin Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Müsəlman Dini İdarə Rəhbərləri Şurasının üzvlərindən və müşahidəçilərindən, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçılarından və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edərkən söylədiyi nitq Türk dünyası, İslam həmrəyliyi və regional sülh məsələlərinə dair Azərbaycanın mövqeyinin mühüm istiqamətlərini əks etdirir. Dövlət başçısının çıxışında tarixi-mədəni irsin qorunması, dini liderlərin birləşdirici rolu, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyi qarşılıqlı əlaqədə təqdim olunur. Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının 7-ci toplantısı ilə böyük Azərbaycan mütəfəkkiri Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın eyni vaxtda keçirilməsi xüsusi məna daşıyır. Bu tədbirlər bir tərəfdən Türk dünyasının dini-mənəvi əlaqələrinin möhkəmləndirilməsinə, digər tərəfdən isə Azərbaycan xalqının dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi zəngin irsin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xidmət edir. Prezident İlham Əliyev bu iki istiqamətin bir araya gəlməsini Azərbaycanın tarixi missiyası və mədəni irsi ilə əlaqələndirərək, ölkəmizin Türk dünyası və Qafqaz arasında əlaqələndirici mövqeyini vurğulamışdır. Seyid Yəhya Bakuvi Azərbaycan tarixində fəlsəfi və sufi düşüncənin inkişafında mühüm iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biridir. XV əsrdə yaşamış mütəfəkkirin irsi yalnız Azərbaycan mədəniyyəti üçün deyil, daha geniş İslam dünyasının mənəvi-intellektual tarixinin öyrənilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuli kimi şəxsiyyətlərin adlarının dövlət başçısının nitqində çəkilməsi Azərbaycanın çoxəsrlik ədəbi-fəlsəfi ənənəsinin bütövlüyünü göstərir. Azərbaycanın mədəni irsi müxtəlif tarixi dövrlərdə formalaşmış, Türk, Qafqaz və İslam sivilizasiyalarının qarşılıqlı əlaqələri nəticəsində zənginləşmişdir. Qafqaz Albaniyasının qədim dövlətçilik tarixi, Atabəylər dövlətinin siyasi və mədəni irsi, Bakı və digər şəhərlərin dini-memarlıq abidələri bu coğrafiyanın çoxqatlı tarixi yaddaşını əks etdirir. Bu baxımdan Yəhya Bakuvi irsinin beynəlxalq konfrans çərçivəsində müzakirəsi yalnız bir alimin yaradıcılığına həsr olunmuş elmi tədbir deyil, həm də ortaq tarixi-mədəni dəyərlərin öyrənilməsi və nəsillərə ötürülməsi baxımından əhəmiyyətli təşəbbüsdür.
Cənab Prezidentin çıxışında dini liderlərin müxtəlif ölkələrdən və regionlardan Bakıya toplaşması İslam həmrəyliyinin və mədəniyyətlərarası dialoqun mühüm göstəricisi kimi təqdim edilir. Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv ölkələrin dini rəhbərləri ilə yanaşı, Gürcüstan, Suriya və Şimali Qafqazın müxtəlif respublikalarından nümayəndələrin iştirakı tədbirin coğrafi əhatəsini genişləndirir. Azərbaycanın bu formatda ev sahibi kimi çıxış etməsi onun Türk dünyası ilə Qafqaz arasında tarixi və coğrafi əlaqələrini, eləcə də İslam dünyası ilə əməkdaşlıq imkanlarını bir araya gətirən mövqeyini nümayiş etdirir.
Azərbaycanın İslam həmrəyliyi siyasəti dövlət başçısının nitqində yalnız dini və mənəvi çağırışlar səviyyəsində deyil, əməli-praktiki fəaliyyət istiqaməti kimi xarakterizə olunur. Bakı şəhərində İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və İCESCO xətti ilə keçirilən tədbirlər, 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının təşkili, dini və mədəni irsin qorunması istiqamətində həyata keçirilən layihələr bu siyasətin müxtəlif təzahürləridir. İslam Həmrəyliyi Oyunlarının idman yarışından daha geniş məna daşıyan birlik platforması kimi təqdim edilməsi Azərbaycanın müxtəlif müsəlman ölkələri arasında əməkdaşlıq və qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə verdiyi əhəmiyyəti göstərir. Gələn il Bakıda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Zirvə Görüşünün keçirilməsi ilə bağlı dövlət başçısının fikirləri də bu kontekstdə diqqət çəkir. Azərbaycanın belə bir tədbirə ev sahibliyi etməsi ölkənin beynəlxalq təşkilatlarda fəal iştirakının, çoxtərəfli diplomatiyaya verdiyi önəmin və müxtəlif dövlətlər arasında dialoqun təşviqinə yönəlmiş siyasətinin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Zirvə Görüşünün gündəliyində İslam dünyasında sülh, təhlükəsizlik, iqtisadi əməkdaşlıq, humanitar əlaqələr və mədəni irsin qorunması kimi məsələlərin mühüm yer tutacağı gözlənilir.
Prezident cənab İlham Əliyev çıxışında dini liderlərin sülh və əmin-amanlığa çağırışlarının xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirmişdir. Bu yanaşma din xadimlərinin yalnız dini icmaların mənəvi həyatında deyil, cəmiyyətlərarası münasibətlərin və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsində də rolunu önə çıxarır. Müxtəlif ölkələrin dini rəhbərlərinin bir araya gəlməsi qarşılıqlı anlaşılmazlıqların dialoq yolu ilə aradan qaldırılması, dini dəyərlərdən sülh və əməkdaşlıq naminə istifadə edilməsi üçün imkanlar yaradır. Azərbaycanın bu istiqamətdə təşəbbüsləri Türk dünyası və İslam ölkələri arasında əməkdaşlığın institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Dini liderlərin toplantılarının ənənəvi xarakter alması ilə bağlı irəli sürülən təşəbbüs fikir mübadiləsinin davamlılığını, ortaq problemlərin müzakirəsini və birgə fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsini nəzərdə tutur. Belə platformalar dini və mədəni diplomatiyanın inkişafına, xalqlar arasında qarşılıqlı hörmətin möhkəmlənməsinə xidmət edə bilər. Prezidentin çıxışında Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfər edəcək nümayəndə heyətinin diqqətinə çatdırılan məsələlər Azərbaycanın dövlət siyasətinin digər mühüm istiqamətini təşkil edir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası, şəhər və kəndlərdə həyatın yenidən qurulması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı və dini-mədəni abidələrin bərpası bu siyasətin əsas komponentləridir. Nümayəndə heyətinin Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfəri həmin proseslərlə yerində tanışlıq baxımından əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirdiyi bərpa-quruculuq işləri dövlət başçısının çıxışında milli-mənəvi dəyərlərin qorunması ilə sıx əlaqələndirilir. Ağdam məscidinin bərpası ilə başlayan bu prosesin davam etdirilməsi, işğal zamanı zərər görmüş məscidlərin yenidən qurulması və Şuşada yeni məscidin inşası dini irsə göstərilən diqqətin nümunələridir. Məscidlərin bərpası yalnız memarlıq abidələrinin yenilənməsi deyil, həm də xalqın dini-mənəvi yaddaşının, tarixi kimliyinin və mədəni irsinin qorunması kimi təqdim olunur. Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda bərpa olunan yaşayış məntəqələrində insanların məskunlaşması Böyük Qayıdış proqramının mühüm nəticələrindən biridir. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi, bu ərazilərdə artıq on minlərlə insan yaşayır. Yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, sosial infrastrukturun yaradılması, təhsil və səhiyyə obyektlərinin tikilməsi, iqtisadi fəaliyyətin bərpası işğaldan azad edilmiş ərazilərin dayanıqlı inkişafını təmin etməyə yönəlmişdir. Bu proses Azərbaycan dövlətinin postmüharibə dövründə qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri kimi çıxış edir. Nitqdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin gələcəyi ilə bağlı məsələlər də mühüm yer tutur. Cənab Prezident sülh gündəliyinə sadiqliyi vurğulayaraq, uzunmüddətli münaqişədən sonra sülhün bərqərar olması üçün siyasi iradənin və qarşılıqlı səylərin vacibliyini bildirmişdir. Azərbaycanın sülh gündəliyini seçməsi regional sabitliyin, iqtisadi inkişafın və xalqlar arasında münasibətlərin normallaşdırılmasının əhəmiyyəti ilə əlaqələndirilir. Sülhün möhkəmləndirilməsi məsələsi Türk dünyası və Qafqazın gələcək inkişafı baxımından da əhəmiyyətlidir. Regional nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, iqtisadi əməkdaşlığın artırılması, humanitar münasibətlərin inkişafı və xalqlar arasında qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması üçün sabitliyin təmin olunması vacib şərtdir. Azərbaycan bu istiqamətdə öz mövqeyini sülh, əməkdaşlıq və qarşılıqlı hörmət prinsipləri əsasında ifadə edir. Dövlət başçısının çıxışında Azərbaycanın keçmiş münaqişə ilə bağlı tarixi yaddaşına və milli-mənəvi dəyərlərinə xüsusi yer verilməsi də diqqətəlayiqdir. Xocalı faciəsi, dağıdılmış şəhərlər və kəndlər, dini-mədəni abidələrə vurulmuş zərər Azərbaycan xalqının yaddaşında dərin iz buraxmış hadisələrdir. Bu yaddaşın qorunması tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması, mədəni irsin sənədləşdirilməsi və bərpası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın mövqeyinə görə, tarixi hadisələrin öyrənilməsi və yaddaşın qorunması sülh prosesinə zidd deyil. Əksinə, davamlı sülhün formalaşması üçün keçmişin obyektiv öyrənilməsi, qarşılıqlı hörmət və beynəlxalq hüquq prinsiplərinə riayət edilməsi vacibdir. Dini liderlərin bu məsələlərdə sülhə, ədalətə və insan ləyaqətinə əsaslanan mövqeləri cəmiyyətlər arasında etimadın yaranmasına müsbət təsir göstərə bilər. Prezident cənab İlham Əliyevin nümayəndə heyətini qəbul edərkən söylədiyi nitqin əsas məzmunu Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində tutduğu mövqenin müxtəlif istiqamətlərini bir araya gətirir. Türk dünyası ilə tarixi və mədəni bağların möhkəmləndirilməsi, İslam həmrəyliyinin inkişafı, dini liderlərin sülh və dialoq naminə əməkdaşlığı, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda bərpa-quruculuq işlərinin davam etdirilməsi və regional sabitliyin təmin olunması bu siyasətin əsas istiqamətləridir. Bakıda keçirilən toplantılar Azərbaycan dövlətinin mədəni diplomatiya, dini dialoq və regional əməkdaşlıq sahələrində təşəbbüslərinin ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir. Seyid Yəhya Bakuvi irsinə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın və Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının toplantısının eyni vaxtda keçirilməsi tarixi-mədəni irs ilə müasir diplomatik əməkdaşlığın qarşılıqlı əlaqəsini nümayiş etdirir.
Bu tədbirlər Azərbaycan üçün yalnız beynəlxalq görüşlər deyil, həm də ortaq dəyərlərin, mədəni irsin və sülh ideallarının təşviqi baxımından mühüm platformalardır. Prezident İlham Əliyevin çıxışında irəli sürülən fikirlər Azərbaycanın Türk dünyası və İslam ölkələri ilə münasibətlərinin inkişafında dialoq, əməkdaşlıq, qarşılıqlı hörmət və sülh prinsiplərinin xüsusi yer tutduğunu bir daha göstərir.

Mehriban Vəliyeva,

Milli Məclisin deputatı