Uşaq sağlamlığı və xəstəlikləri üzrə mütəxəssis, həkim Laden Cəfəri yeniyetməlik dövrünün hər insanda fərqli keçə bildiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, bu prosesdə genetik xüsusiyyətlər, uşaqlıq dövründə piylənmə və ətraf mühit amilləri rol oynaya bilər. Bununla belə, hər erkən yeniyetməlik halını ətraf mühitdəki kimyəvi maddələrlə əlaqələndirmək düzgün deyil.

Laden Cəfəri yeniyetməlik dövrü ilə bağlı qiymətləndirmələr apararkən bu mərhələnin başlanma yaşının insandan insana dəyişə bildiyini diqqətə çatdırıb. Bildirib ki, genetik xüsusiyyətlər, uşaqlıq dövründə piylənmə və ətraf mühit amilləri bu prosesə təsir göstərə bilər. Bəzi kimyəvi maddələrin hormonal sistemə təsiri də araşdırılır. Lakin hər erkən yeniyetməlik halını ətraf mühitdəki kimyəvi maddələrlə əlaqələndirmək doğru deyil. Onun sözlərinə görə, valideynlərin diqqət etməli olduğu əsas məqamlardan biri dəyişikliklərin hansı yaşda başlaması və nə qədər sürətlə irəliləməsidir. Bu proses uşağın böyümə sürəti ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir: "Yeniyetməlik uşaqlıqdan yetkinliyə keçid dövrüdür. Gənclər bu mərhələdə fiziki dəyişikliklərlə yanaşı, emosional və sosial dəyişikliklər də yaşayırlar. Yeniyetmələr ümumilikdə sağlam hesab edildikləri üçün onların bəzi problemləri gözdən qaça bilər. Onların soruşmağa çəkindikləri, haqqında danışmaqda çətinlik çəkdikləri məsələlər ola bilər. Üstəlik, onlar hər zaman suallarının cavablarını etibarlı mənbələrdən almaya bilərlər. Bu səbəbdən sağlamlıq müayinələri zamanı yalnız boy və çəkiyə nəzarət etmək kifayət deyil. Qidalanma, yuxu, fiziki aktivlik, menstruasiya dövrünün müntəzəmliyi, dəri problemləri və peyvəndlərlə yanaşı, ailə və dost münasibətləri, bədən görünüşü ilə bağlı düşüncələr, psixi sağlamlıq və riskli davranışlar da nəzərə alınmalıdır."

Cəfəri yeniyetməlik dövründə uşaqlıq mərhələsindən sonrakı ən sürətli böyümənin müşahidə edildiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, bu proses qızlarda adətən oğlanlara nisbətən daha erkən başlayır. Boy və çəkinin artması ilə yanaşı, bədən quruluşunda da dəyişikliklər baş verir. Gənclər öz inkişaflarını yaşıdları ilə müqayisə edə və aralarındakı fərqlər səbəbindən narahatlıq keçirə bilərlər. Mütəxəssis vurğulayıb ki, hər bir gəncin yeniyetməlik dövrünə başlama yaşı və inkişaf sürəti eyni olmur. Əsas məsələ inkişafın yaşa uyğun vaxtda başlaması və sağlam şəkildə davam etməsidir. Lazım gəldikdə duruş pozuntuları, skolioz, görmə problemləri kimi hallar da qiymətləndirilməlidir.

İranlı həkimin sözlərinə görə, yeniyetməlik dövrünün müxtəlif mərhələlərində gənclərin ehtiyacları da dəyişir: "Erkən yeniyetməlik mərhələsində, yəni 10-14 yaş arasında fiziki dəyişikliklər və bununla bağlı bir sıra narahatlıqlar daha çox ön plana çıxa bilər. Bu dövrdə məxfiliyə ehtiyac və dost qrupunun rolu artır. Bununla belə, ailə dəstəyi də öz əhəmiyyətini qoruyur.

15-18 yaş arasındakı orta yeniyetməlik mərhələsində müstəqillik istəyi güclənə və bununla da ailə daxilində müəyyən fikir ayrılıqları yarana bilər. Anlayışlı və uzlaşmaya açıq olmaqla yanaşı, sərhədləri aydın müəyyənləşdirmək bu prosesi asanlaşdıra bilər. Bu mərhələdə dostluq və romantik münasibətlər daha çox əhəmiyyət kəsb edir, gənclərin düşünmə və qiymətləndirmə bacarıqları inkişaf edir. Bununla yanaşı, impulsiv davranışlar və riskə meyillilik də davam edə bilər."

Cəfəri idmanla məşğul olan yeniyetmələrin inkişafının ayrıca qiymətləndirilməsinin vacibliyini vurğulayıb: "İnkişaf dövründə olan gənc idmançının düzgün və kifayət qədər qidalanması, artan enerji tələbatının qarşılanması, dayaq-hərəkət sisteminin sağlamlığının qorunması vacibdir. Zədələrin qarşısının alınması və menstruasiya görən idmançılarda menstrual dövrün izlənilməsi də bu qiymətləndirmənin tərkib hissəsidir.

Nəzərə almaq lazımdır ki, yeniyetmə sağlamlığında əsas məqsəd gənci fiziki, psixoloji və sosial xüsusiyyətləri ilə birlikdə tanımaqdır. Müntəzəm müayinələr problemləri erkən aşkar etməyə və sağlam həyat vərdişlərinin formalaşmasını dəstəkləməyə kömək edir. Gənclərin çəkinmədən sual verməyə, özlərini rahat ifadə edə bildikləri təhlükəsiz tibbi mühitə ehtiyacları var. Çünki yeniyetməlik sağlam yetkinliyin təməllərinin qoyulduğu dövrdür."

Şahnigar Əhmədova, "İki sahil"