Azərbaycanın tarixində elə şəhərlər var ki, onların adı yalnız bir yaşayış məntəqəsini deyil, bütöv bir xalqın mənəvi dünyasını, milli kimliyini, qürurunu və mübarizə əzmini ifadə edir. Şuşa da məhz belə şəhərlərimizdəndir. Qarabağın baş tacı, Azərbaycanın mədəniyyət beşiyi, musiqimizin və ədəbiyyatımızın məbədi olan Şuşa əsrlər boyu özünəməxsus gözəlliyi, zəngin tarixi və bənzərsiz mədəni irsi ilə seçilmişdir. Bu şəhərin hər daşı, hər küçəsi, hər qayası xalqımızın yaddaşında silinməz izlər buraxmışdır. Şuşanın keçmişi qürurlu tarix, bu günü isə qəhrəmanlıq və milli iradənin təntənəsidir.

Şuşanın əsası 1752-ci ildə Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən qoyulmuşdur. Əvvəlcə Pənahabad adlandırılan şəhər sonralar Şuşa adı ilə tanınmış, qısa müddətdə Qarabağ xanlığının mühüm siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzinə çevrilmişdir. Dəniz səviyyəsindən təxminən 1400–1600 metr yüksəklikdə, əzəmətli qayalar üzərində yerləşməsi Şuşaya xüsusi gözəllik və strateji üstünlük qazandırmışdır. Təbii müdafiə imkanları, sıldırım qayaları, saf havası, mülayim iqlimi və əsrarəngiz mənzərələri bu şəhəri digər yaşayış məntəqələrindən fərqləndirmişdir. Şuşanın qeyri-adiliyi yalnız coğrafi mövqeyində deyil, həm də onun yaratdığı böyük mənəvi və mədəni dəyərlərdədir.

XIX əsrdə Şuşa Qafqazın tanınmış mədəniyyət və sənət mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Burada poeziya, musiqi, xalçaçılıq, memarlıq və digər sənət sahələri yüksək inkişaf etmişdi. Şuşa Azərbaycan musiqi mədəniyyətinə görkəmli şəxsiyyətlər bəxş etmişdir. Dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli, görkəmli xanəndələr Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Bülbül, musiqişünas və bəstəkar Müslüm Maqomayev, şairlər Xurşidbanu Natəvan, Qasım bəy Zakir, rəssam Mir Möhsün Nəvvab kimi şəxsiyyətlərin adı Şuşanın şöhrətini bütün Azərbaycana və dünyaya yaymışdır.

Təsadüfi deyil ki, Şuşa uzun illər Azərbaycanın musiqi beşiyi kimi tanınıb. Muğam sənətinin inkişafında bu şəhərin müstəsna rolu olub. Şuşanın musiqi mühiti elə bir məktəb formalaşdırmışdı ki, burada yetişən sənətkarlar Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına misilsiz töhfələr vermişdilər. Xurşidbanu Natəvanın poeziyası, Üzeyir Hacıbəylinin musiqi dühası, Bülbülün ecazkar səsi, Xan qızının xeyriyyəçilik fəaliyyəti Şuşanın mənəvi zənginliyinin parlaq nümunələridir. Şəhərin memarlıq abidələri, tarixi məscidləri, karvansaraları, qala divarları və qədim küçələri də onun çoxəsrlik mədəni irsini özündə yaşadır.

Lakin Şuşanın tarixi yalnız mədəni yüksəliş və gözəlliklərdən ibarət deyil. Bu şəhər eyni zamanda ağır sınaqlardan, müharibələrdən və işğal ağrısından keçmişdir. 1992-ci il mayın 8-də Şuşa Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Bu hadisə Azərbaycan xalqının yaddaşında böyük faciə kimi qaldı. Şuşanın işğalı ilə yalnız bir şəhər deyil, milli-mədəni irsimizin mühüm bir parçası, tarixi abidələrimiz, müqəddəs məkanlarımız və mənəvi sərvətlərimiz də ağır zərbə aldı. Uzun illər ərzində şəhərdəki tarixi abidələr dağıntılara məruz qaldı, mədəni irsimizin bir çox nümunələri təhlükə altına düşdü.

Şuşanın işğalı Azərbaycan xalqının qəlbində sağalmaz bir yara açsa da, bu yara heç vaxt milli iradəmizi sarsıda bilmədi. Əksinə, Şuşaya qayıdış arzusu xalqımızın birliyini, mübarizə əzmini və Vətən sevgisini daha da gücləndirdi. Azərbaycan dövləti bütün bu illər ərzində torpaqlarımızın azad olunmasını əsas milli məqsədlərdən biri kimi müəyyənləşdirdi. Ordumuzun gücləndirilməsi, ölkəmizin iqtisadi qüdrətinin artırılması və beynəlxalq mövqelərinin möhkəmləndirilməsi gələcək Zəfərin əsasını təşkil etdi.

2020-ci ilin 27 sentyabrında başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən birinə çevrildi. Bu müharibənin ən mürəkkəb və taleyüklü mərhələlərindən biri isə Şuşa uğrunda döyüşlər oldu. Şuşanın coğrafi mövqeyi, sıldırım qayalarla əhatə olunması və mürəkkəb relyefi onun azad edilməsini olduqca çətinləşdirirdi. Lakin Azərbaycan əsgərinin Vətən sevgisi, cəsarəti, peşəkarlığı və sarsılmaz iradəsi bütün çətinliklərə qalib gəldi.

Şuşa əməliyyatı hərb tariximizdə özünəməxsus yer tutur. Azərbaycan hərbçiləri ağır relyef şəraitində, piyada şəkildə, mürəkkəb döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərək şəhərə daxil oldular. Bu döyüşlərdə əsgərlərimizin göstərdiyi şücaət, fədakarlıq və qəhrəmanlıq əsl igidlik nümunəsinə çevrildi. Şuşanın azad olunması yalnız hərbi uğur deyil, həm də Azərbaycan xalqının milli qürurunun, tarixi yaddaşının və sarsılmaz iradəsinin təntənəsi idi.

2020-ci il noyabrın 8-də Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciət edərək Şuşa şəhərinin işğaldan azad olunduğunu bəyan etdi. Bu xəbər bütün ölkədə böyük sevinc və qürur hissi ilə qarşılandı. Həmin gün Azərbaycan tarixində əbədi olaraq Zəfər günü kimi yadda qaldı. Şuşanın azad edilməsi 44 günlük Vətən müharibəsinin taleyini həll edən mühüm hadisələrdən biri olmaqla yanaşı, xalqımızın illərlə qəlbində yaşatdığı qayıdış arzusunu gerçəkləşdirdi.

Şuşa Zəfəri həm də şəhidlərimizin qanı, qazilərimizin fədakarlığı və əsgərlərimizin misilsiz qəhrəmanlığı hesabına qazanılmış müqəddəs qələbədir. Bu gün Şuşanın azad səmasında dalğalanan üçrəngli bayrağımız hər bir şəhidimizin ruhuna ehtiramın, hər bir qazimizin şücaətinə minnətdarlığın və dövlətimizin qüdrətinin rəmzidir. Şuşa uğrunda canından keçən qəhrəmanlarımızın adı xalqımızın yaddaşında daim yaşayacaq.

Şuşanın azad olunmasından sonra şəhərin yeni inkişaf mərhələsi başladı. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə burada genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə start verildi. Tarixi abidələrin, məscidlərin, mədəniyyət ocaqlarının, yolların və infrastrukturun bərpası istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirildi. 2021-ci il mayın 7-də imzalanmış Prezident sərəncamı ilə Şuşa Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edildi. Bu qərar şəhərin tarixi-mədəni əhəmiyyətinin dövlət səviyyəsində bir daha təsdiqi olmaqla yanaşı, onun əvvəlki şöhrətinə qovuşması istiqamətində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu.

Bu gün Şuşada keçirilən beynəlxalq tədbirlər, musiqi festivalları, mədəniyyət görüşləri və müxtəlif dövlət əhəmiyyətli tədbirlər şəhərin həyatına yeni nəfəs verir. “Xarıbülbül” Musiqi Festivalının yenidən doğma torpaqda keçirilməsi, Vaqif Poeziya Günlərinin bərpası Şuşanın öz tarixi missiyasına qayıdışının parlaq göstəriciləridir. Şuşa artıq yalnız keçmişin xatirələri ilə yaşayan şəhər deyil, müasir Azərbaycanın inkişafını, mədəni potensialını və beynəlxalq nüfuzunu nümayiş etdirən mühüm mərkəzdir.

Şuşanın gələcəyi Böyük Qayıdış strategiyası ilə də sıx bağlıdır. Doğma yurdlarına qayıdan insanların şəhərin həyatında yenidən iştirak etməsi, burada sosial və iqtisadi imkanların genişlənməsi, tarixi məkanların qorunması və yeni infrastrukturun yaradılması Şuşanın davamlı inkişafına xidmət edir. Şəhərin əvvəlki mədəni mühitinin bərpası, onun dünya miqyasında tanıdılması və gələcək nəsillərə bütöv şəkildə çatdırılması hər birimizin mənəvi borcudur.

Şuşa bu gün keçmişlə gələcəyin qovuşduğu müqəddəs məkandır. Onun tarixi bizə milli kimliyimizi, mədəniyyətimizi və köklərimizi xatırladır, qəhrəmanlıq salnaməsi isə Vətən sevgisinin, birliyin və qətiyyətin hansı böyük nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini göstərir. Bu şəhər sübut etdi ki, xalq öz tarixinə, torpağına və milli dəyərlərinə bağlı olduğu müddətdə heç bir çətinlik onun iradəsini qıra bilməz.

Keçmişdə mədəniyyətimizin beşiyi, işğal illərində həsrətimizin ünvanı, 2020-ci ildə qəhrəmanlıq salnaməmizin zirvəsi olan Şuşa bu gün qalib Azərbaycanın qürur mənbəyidir. Onun hər daşı tarix danışır, hər küçəsi bir xatirə yaşadır, hər yüksəklikdə dalğalanan bayrağımız isə müstəqilliyimizin və Zəfərimizin əbədiliyini nümayiş etdirir.

Şuşa bizim üçün sadəcə bir şəhər deyil. Şuşa milli yaddaşımız, mənəvi sərvətimiz, mədəniyyətimizin canlı tarixi və qəhrəman xalqımızın yenilməzliyinin rəmzidir. Şuşa varsa, Azərbaycan tarixinin qürur səhifələri yaşayır. Şuşa azaddır və əbədi olaraq Azərbaycanındır!

Vüsalə Əliyeva,
YAP Sədərək rayon təşkilatının sədri