Əmək hüquqlarının qorunması məsələsini postsovet məkanında müzakirə edəndə Azərbaycan nümunəsi ayrıca diqqət tələb edir. Çünki bu ölkə qısa müddət ərzində — cəmi iki-üç onillik içində — köklü islahatlar həyata keçirərək həm qanunvericilik bazasını, həm də sosial müdafiə infrastrukturunu əsaslı surətdə yeniləyib. Bu, sadə bir inzibati irəliləyiş deyil — siyasi iradənin əmək ədalətinə bilavasitə çevrilməsinin real nümunəsidir.

Azərbaycanda əmək hüquqlarının bugünkü vəziyyətini dəyərləndirəndə ən önəmli göstərici sistemin bütövlüyüdür. Minimum əmək haqqının ardıcıl artırılması, elektron əmək müqavilələrinin tətbiqi, DOST mərkəzlərinin yaradılması — bu addımların hər biri ayrılıqda da önəmlidir; lakin onların bir-birini tamamlayan ardıcıl bir siyasətin məhsulu olması daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Burada şüurlu bir dövlət iradəsi hiss olunur.

Azərbaycan əmək hüquqlarını siyasi bəyanatdan çıxarıb idarəçiliyin əsas ölçütünə çevirdi — bu, postsovet məkanında az rastlanan bir irəliləyişdir.

Xüsusilə qeyd etmək istərdim ki, rəqəmsal islahatlar bu sahədə oyunun qaydalarını dəyişdi. İşçi öz hüququnu axtarmaq üçün artıq növbələrdə saatlarla gözləmək məcburiyyətində deyil. "Elektron hökumət" platformaları, "Asan xidmət" mərkəzləri — bunlar bürokratiyanı azaltmaqla yanaşı, şikayət mexanizmlərini də əlçatan etdi. Bu isə hüquqi mədəniyyətin formalaşmasına birbaşa töhfə verir.

Gənclər və qadın əməyinin qorunması istiqamətindəki addımlar da xüsusi vurğu tələb edir. Dövlət yalnız mövcud işçiləri deyil, sabahın əmək bazarını da düşünərək peşə hazırlığı proqramları, sahibkarlıq dəstəyi və analıq müavinəti sistemini gücləndirdi. Bu, qısamüddətli populizm deyil, uzunmüddətli strateji düşüncənin məhsuludur.

Azərbaycanın əmək hüquqları sahəsindəki uğuru yalnız qəbul edilmiş qanunların sayı ilə deyil, onların ictimai həyata inteqrasiyasının dərinliyi ilə ölçülür. Bölgədəki bir çox dövlətlə müqayisədə Azərbaycan həm qanunvericilik, həm də infrastruktur baxımından ciddi üstünlük qazanıb. Bu yol mükəmməllik iddiası güdmür — lakin doğru istiqaməti göstərən nümunə kimi bölgə üçün dəyərli bir istinad nöqtəsinə çevrildi.

Dünya Təcrübəsi ilə Müqayisə

Əmək hüquqları sahəsində dünya praktikasına nəzər salanda aydın olur ki, hər bir ölkənin öz modeli var — Skandinaviya sosial dövlət anlayışı, Cənub-Şərqi Asiyanın sürətli iqtisadi artıma söykənən çevik əmək bazarı, postsovet məkanının isə öz reallıqları. Azərbaycanı bu mənzərədə dəyərləndirəndə bir şey dərhal diqqəti çəkir: ölkə öz imkanları daxilində maksimumu etmək siyasəti yeridib və bu siyasət nəticə verib.

Müqayisə üçün yaxın coğrafiyaya baxaq. Gürcüstan 2000-ci illərdə əmək qanunvericiliyini həddən artıq liberallaşdıraraq işçi müdafiəsini zəiflətdi — bu, sonradan ciddi sosial gərginliyə səbəb oldu. Ukrayna islahat planlarını çox gec həyata keçirdi, bürokratik maneələr isə uzun müddət əmək bazarını ağırlaşdırdı.

Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) standartlarına uyğunluq baxımından da Azərbaycan bölgədə öndə gedir. Ölkə BƏT-in əsas konvensiyalarının böyük hissəsini ratifikasiya edib və — əhəmiyyətlisi — bu öhdəliklərə əməl etmək üçün daxili qanunvericiliyi uyğunlaşdırıb. Bu, çox ölkənin atlayıb keçdiyi bir addımdır: imzalamaq asandır, icra etmək isə iradə tələb edir.

Konvensiyanı imzalamaq çox ölkənin bacarığıdır — onu həyata keçirmək isə Azərbaycanın fərqidir.

Rəqəmsal əmək idarəçiliyi sahəsində isə Azərbaycan bir çox inkişaf etmiş ölkədən belə irəlidədir. Elektron əmək müqavilələrinin məcburi tətbiqi, vahid reyestr sistemi, işçilərin öz məlumatlarına onlayn çıxışı — bu elementlər Qərb Avropasının bir sıra ölkəsində hələ tam formalaşmayıb. Azərbaycan bu sahədə texnoloji üstünlüyü sosial müdafiə aləti kimi istifadə edib, bu isə dünya praktikasında nümunəvi yanaşma sayılır.

Nəhayət, əmək mübahisələrinin həlli mexanizmi baxımından da müsbət dinamika açıq görünür. Məhkəməyə qədərki barışıq prosedurları, mediasiya imkanları, əmək müfəttişliyinin fəallaşması — bunlar birlikdə işçiyə öz hüququnu axtarmaq üçün real kanal açır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, ən güclü əmək qanunvericiliyi belə bu kanallar olmadan işləmir. Azərbaycan bu dərsi vaxtında mənimsəyib.

Tural İsmayılov,
​Analitik