1 avqust Azərbaycanda Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü kimi qeyd olunur. Bu tarix təkcə mədəni təqvimin əlamətdar günlərindən biri deyil. O, müasir Azərbaycan dövlətinin fundamental dayaqlarından birini – dövlət dilini simvolizə edir. Dövlət dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, eyni zamanda milli kimliyin formalaşmasının, dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsinin və cəmiyyətin dayanıqlılığının təmin edilməsinin ən mühüm alətlərindən biridir.

Müasir siyasi elm dili getdikcə daha çox dövlətin strateji resurslarından biri kimi qiymətləndirir. Qloballaşma, rəqəmsal transformasiya və informasiya məkanında rəqabətin sürətlə artdığı şəraitdə dil milli təhlükəsizliyin mühüm elementinə çevrilir. Məhz dil vasitəsilə vahid ictimai məkan, ortaq tarixi yaddaş, ümumi dəyərlər sistemi və vətəndaş kimliyi formalaşır. Öz dövlət dilini ardıcıl şəkildə qoruyan və inkişaf etdirən dövlətlər, bir qayda olaraq, daha yüksək daxili konsolidasiya nümayiş etdirir və xarici çağırışlara qarşı daha davamlı olurlar.

Azərbaycan üçün bu məsələ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir tariximizin bütün mərhələlərində dövlət dilinin inkişafı müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi və dövlətçilik institutlarının inkişafına yönəlmiş daha geniş strategiyanın ayrılmaz tərkib hissəsi olmuşdur. Dil siyasəti heç vaxt yalnız mədəniyyət və ya təhsil sahəsi ilə məhdudlaşmamışdır. O, ardıcıl şəkildə güclü, müasir və rəqabətqabiliyyətli dövlətin formalaşdırılmasının mühüm alətlərindən biri kimi həyata keçirilmişdir.

Bu siyasətin əsasları Ümummilli Lider Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuşdur. Strateji dövlət təfəkkürünə malik olan Heydər Əliyev ilk siyasi xadimlərdən biri kimi anlayırdı ki, dilin qorunması təkcə mədəni irsin deyil, həm də dövlətin uzunmüddətli dayanıqlılığının təmin olunması məsələsidir. 1978-ci ildə məhz onun prinsipial mövqeyi nəticəsində Azərbaycan dili Azərbaycan SSR Konstitusiyasında dövlət dili kimi təsbit edildi. Sovet siyasi sistemi şəraitində bu qərar xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Çünki o, milli özünüdərkin qorunmasına xidmət edir, gələcəkdə müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafı üçün möhkəm hüquqi və mənəvi zəmin yaradırdı.

Dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra dil siyasəti keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası Azərbaycan dilinin dövlət dili statusunu təsbit etdi, sonrakı illərdə qəbul olunan normativ-hüquqi aktlar isə onun qorunması, inkişafı və tətbiq sahələrinin genişləndirilməsi üzrə vahid və sistemli mexanizmin formalaşmasını təmin etdi. Bununla da dövlət dili müstəqil Azərbaycanın əsas institutlarından birinə çevrilərək cəmiyyəti ortaq dəyərlər, tarixi yaddaş və dövlət maraqları ətrafında birləşdirən mühüm amil kimi öz yerini möhkəmləndirdi.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Ümummilli Lider tərəfindən müəyyən edilmiş strateji kursu ardıcıl şəkildə davam etdirir. Müasir dövlət siyasəti Azərbaycan ədəbi dilinin normalarının qorunması ilə yanaşı, onun rəqəmsal dövrün tələblərinə tam uyğunlaşdırılmasına da yönəlib. Milli terminologiyanın inkişafı, elmi tədqiqatların, kitab nəşrinin, kütləvi informasiya vasitələrinin, təhsil sisteminin və rəqəmsal platformaların dəstəklənməsi dövlətin intellektual suverenliyinin güclü dövlət dili olmadan mümkün olmadığını göstərir.
Təsadüfi deyil ki, Prezident İlham Əliyev dəfələrlə vurğulamışdır: “Azərbaycan dilinin qorunması hər kəsin borcudur.” Bu yanaşma dil siyasətinin dövlət və cəmiyyətin ortaq məsuliyyəti kimi dərk edilməsinin ifadəsidir. Dilin qorunması ailədən başlayır, təhsil sistemi, kütləvi informasiya vasitələri və elmi ictimaiyyət vasitəsilə davam edir və nəticədə vətəndaş mədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir.
Azərbaycanın güclü dövlət dili ilə ardıcıl multikulturalizm siyasətini uzlaşdıran modeli xüsusi maraq doğurur. Əsrlər boyu Azərbaycan müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin dinc yanaşı yaşadığı məkan olmuşdur. Bu gün ölkəmizdə çoxsaylı etnik icmaların nümayəndələri öz dillərini, adət-ənənələrini və mədəni özünəməxsusluqlarını sərbəst şəkildə qoruyub saxlayırlar. Dövlət bu müxtəlifliyi milli sərvət kimi qiymətləndirir və bununla yanaşı, Azərbaycan dilinin dövlət idarəçiliyinin, ictimai dialoqun və vətəndaş inteqrasiyasının ümumi platforması kimi rolunu ardıcıl şəkildə möhkəmləndirir.
Bu model müasir politologiya baxımından da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. O göstərir ki, dövlət dilinin möhkəmləndirilməsi mədəni müxtəlifliyə zidd deyil. Əksinə, vahid dövlət dilinin mövcudluğu ümumi dövlət maraqları ətrafında birləşən siyasi millətin formalaşması üçün zəruri institusional zəmin yaradır və eyni zamanda etnik-mədəni müxtəlifliyin qorunmasına şərait yaradır.
Bu modelin praktik səmərəliliyi özünün ən parlaq təsdiqini 2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə tapdı. Həmin müharibə yalnız ölkənin müdafiə potensialı üçün deyil, həm də dövlət institutlarının yetkinliyi və cəmiyyətin milli həmrəylik nümayiş etdirmək qabiliyyəti üçün ciddi sınaq oldu. Bu dövrdə Azərbaycan cəmiyyəti yüksək milli birlik nümayiş etdirərək Ali Baş Komandan, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin ətrafında sıx birləşdi, ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası və dövlət suverenliyinin tam təmin olunması məqsədi uğrunda vahid mövqe sərgilədi. Müxtəlif etnik və dini icmaların nümayəndələri vahid siyasi millət kimi çıxış edərək bir daha göstərdilər ki, vətəndaş həmrəyliyinin əsasında etnik mənsubiyyət deyil, ümumi dövlət maraqları, ortaq tarixi yaddaş və milli dəyərlər dayanır.
Vətən müharibəsində əldə olunan tarixi Qələbə bir sıra mühüm amillərin məntiqi nəticəsi idi. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin yüksək peşəkarlığı, effektiv dövlət idarəçiliyi, düşünülmüş xarici siyasət və cəmiyyətin misilsiz milli həmrəyliyi həmin Qələbəni təmin edən əsas faktorlar sırasında idi. Bununla yanaşı, müharibə müstəqillik illərində həyata keçirilən uzunmüddətli dövlət siyasətinin — milli birliyin möhkəmləndirilməsi, ümumi vətəndaş kimliyinin formalaşdırılması və dövlət institutlarının inkişafı istiqamətində görülən ardıcıl işlərin də səmərəsini nümayiş etdirdi. Bu sistemdə dövlət dili cəmiyyətin inteqrasiyasını təmin edən, dövlətlə vətəndaş arasında möhkəm əlaqə yaradan və milli tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edən əsas institutlardan biri kimi çıxış edir.
Yeni dünya nizamının formalaşdığı müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlət dilinin əhəmiyyəti daha da artır. Dövlətlər arasında rəqabət artıq təkcə hərbi, iqtisadi və texnoloji sahələrlə məhdudlaşmır. Bu rəqabət eyni zamanda identiklik, mədəniyyət və informasiya məkanını da əhatə edir. Dövlətin öz dil mühitini qorumaq, milli təhsil sistemini inkişaf etdirmək və vahid informasiya məkanını möhkəmləndirmək qabiliyyəti onun strateji muxtariyyətinin, milli dayanıqlılığının və uzunmüddətli inkişafının mühüm elementlərindən birinə çevrilir.
Məhz buna görə də Azərbaycanın dil siyasəti yalnız milli-mədəni irsin qorunmasının uğurlu nümunəsi kimi deyil, həm də səmərəli dövlət quruculuğu modeli kimi diqqətə layiqdir. Dövlət dilinin statusunun ardıcıl şəkildə möhkəmləndirilməsi, bunun multikulturalizm prinsipləri, mədəni müxtəlifliyə hörmət və müasir dövlət institutlarının inkişafı ilə uzlaşdırılması Azərbaycanın ictimai sabitliyinin, milli birliyinin və beynəlxalq mövqelərinin daha da güclənməsinə mühüm töhfə verir.
Müasir Azərbaycanın tarixi bir daha sübut edir ki, dövlət dilinin qorunması milli yaddaşın qorunması, dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, cəmiyyətin konsolidasiyası və müstəqil Azərbaycan Respublikasının gələcək inkişafı üçün möhkəm təməlin yaradılması deməkdir.

Anastasiya Lavrina
YAP Gənclər Birliyinin üzvü