Sentyabrın 15-də Bakıda baş tutan qəbul, ilk baxışdan, protokol təqvimində adi bir bənd kimi görünə bilərdi. Lakin bir araya gələnlərin tərkibinə diqqətlə baxdıqda mənzərə tamam başqa cür oxunur: eyni salonda Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi, təşkilata üzv ölkələrin müsəlman dini idarələrinin rəhbərləri, müşahidəçi statusunda iştirak edən qurumların təmsilçiləri, Şeyx Seyid Yəhya Bakuviyə həsr olunmuş beynəlxalq konfransın həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvləri toplaşmışdı. Yəni bir neçə geosiyasi və mənəvi məkan — Türk dünyası, Cənubi və Şimali Qafqaz, Yaxın Şərq və geniş İslam aləmi — bir masa arxasında kəsişmişdi. Belə tərkibin təsadüfi olmadığını dövlət başçısının çıxışının məntiqi də təsdiqləyir: söhbət nə sırf dini ritualdan, nə də quru diplomatik nəzakətdən getmirdi; söhbət ədalət, yaddaş, birlik və sülh anlayışlarının bir-birini necə tamamlamasından gedirdi.

Çıxışın açılış hissəsi, əslində, bütün sonrakı mühakimənin zəminini qurdu. Azərbaycan Prezidenti ölkənin mədəni genealogiyasını bir neçə cümlə ilə cizgiləyərək XII əsrdən XVI əsrədək uzanan bir silsiləni xatırlatdı — Nizami Gəncəvi və Xaqani Şirvanidən İmadəddin Nəsimiyə, Yəhya Bakuvidən Şah İsmayıl Xətai və Məhəmməd Füzuliyə qədər. Bu sadalama nostalgiya deyil, arqumentdir: bu gün Bakının regional və İslam miqyasında birləşdirici platforma rolunu öz üzərinə götürməsi boş yerdən doğulmayıb, arxasında əsrlərlə formalaşmış intellektual və mənəvi kapital dayanır. Eyni məntiqlə dövlət başçısı ölkənin ikili kimliyinə diqqət çəkdi: Azərbaycan həm Türk dünyasının ayrılmaz parçası, həm də Qafqaz ölkəsidir; qədim Qafqaz Albaniyasının paytaxtı Qəbələ, Atabəylər dövlətinin mərkəzlərindən biri isə Naxçıvan olub. Türk Dövlətləri Təşkilatının yeganə Qafqaz üzvü olmaq statusu buradan doğan təbii bir vəzifədir — iki coğrafiyanı bir-birinə bağlamaq vəzifəsi. Məhz bu səbəbdən Gürcüstandan, Suriyadan, Dağıstan və Çeçenistandan gələn dini rəhbərlərin Bakıda türk dövlətlərinin müftiləri ilə yanaşı oturması özlüyündə bir mesaj sayıldı.

Çıxışın ən kəskin və tarixi baxımdan ən yüklü hissəsi Qarabağ mövzusuna həsr olundu. Prezidentin qoyduğu tezis birmənalı idi: Azərbaycan xalqı otuz illik ədalətsizliyə son qoymaqla dünyada bir presedent yaratdı. Bu tezisin arxasındakı arqumentasiya sadə və məlum faktlara söykənir. Otuz il ərzində aparılan danışıqlar heç bir nəticə vermədi, çünki işğalçı tərəf öz iradəsi ilə geri çəkilmək niyyətində deyildi, onu dəstəkləyən böyük dövlətlər isə məsələni həll etmək yox, süni şəkildə uzatmaq, faktiki olaraq işğalı əbədiləşdirmək xəttini yeridirdi. Ermənistana verilən hərbi, siyasi və iqtisadi dəstək praktikada işğalçının mükafatlandırılması demək idi. Beynəlxalq hüququn ən yüksək instansiyası — BMT Təhlükəsizlik Şurası — dörd qətnamə qəbul etmişdi, lakin bu sənədlər otuz il kağız üzərində qaldı. Presedentin mahiyyəti də elə buradadır: XX və XXI əsrlərdə işğal altına düşmüş ərazilərin geri qaytarılması demək olar ki, müşahidə olunmurdu, nadir istisnalar isə qayda yaratmırdı. Azərbaycan həmin qaydanı dəyişdi — özü də diplomatik lütflə deyil, öz gücü, öz iradəsi və şəhidlərinin canı bahasına. Ərazi bütövlüyünün bərpası, separatçılığın kökünün kəsilməsi, hərbi cinayətlərdə təqsirləndirilən şəxslərin məhkəmə qarşısında cavab verməsi — bunların hamısı vahid bir prosesin, ədalətin bərpası prosesinin həlqələridir.

Dövlət başçısı bu bölmədə dağıntıların miqyasına da ayrıca toxundu və məsələyə xüsusilə dini auditoriya üçün həssas olan bucaqdan yanaşdı. İşğal dövründə 65 məscid tamamilə dağıdılıb, bir qismi isə yarımdağıdılmış vəziyyətə salınıb; bu, ayrı-ayrı şəxslərin özbaşınalığı deyil, dövlət səviyyəsində həyata keçirilən siyasət olub. Məscidlərdə heyvan saxlanması kimi faktlar isə artıq hərbi ziyanın hüdudlarını aşır — bu, hədəfi bilərəkdən seçilmiş təhqir aktıdır və yalnız bir xalqa deyil, bütün İslam aləminə ünvanlanıb. Prezidentin qonaqlara Ağdam, Xankəndi, Xocalı və Şuşaya səfər ərəfəsində bu faktları xatırlatması təsadüfi deyildi: dini liderlərin dağıdılmış ziyarətgahları öz gözləri ilə görməsi istənilən hesabatdan və istənilən təbliğat materialından daha güclü təsir bağışlayır. Elə buna görə də yaddaş məsələsi çıxışda ayrıca vurğulandı — bağışlamaq və unutmaq eyni şey deyil; sülh şəraitində yaşamaq keçmişi silmək anlamına gəlmir, əksinə, yaddaş gələcək üçün ayıqlığın təminatıdır.

İkinci istiqamət — müharibənin aparılma üsuluna dair mövqe — bu yaddaş mövzusunun mənəvi davamıdır. Prezident açıq şəkildə bildirdi ki, Azərbaycan Ermənistandan fərqli olaraq əliyalın, mülki şəxslərə qarşı heç vaxt müharibə aparmayıb. İkinci Qarabağ müharibəsi dövründə hədəflər yalnız hərbi birləşmələr olub; intiqam anlayışı isə döyüş meydanı ilə məhdudlaşdırılıb. Bu yanaşma, dövlət başçısının vurğuladığı kimi, xalqın mentalitetindən və adət-ənənəsindən doğur — hərbi zərurətdən yox, dəyər sistemindən. Beynəlxalq hüquq baxımından bu, mütənasiblik və mülki şəxslərin fərqləndirilməsi prinsipinə əməl deməkdir; mənəvi baxımdan isə daha mühüm bir şeyi ifadə edir: haqlı olmaq zorakılığın hər formasına icazə vermir. Məhz bu ayrım qalib tərəfə növbəti mərhələdə — sülh mərhələsində — danışmaq üçün əxlaqi əsas verir. Otuz illik işgəncə, etnik təmizləmə və Xocalı faciəsi yaşamış bir xalqın müharibədə həmin ssenarini təkrarlamaması, əslində, qələbənin özündən az əhəmiyyətli olmayan nəticədir.

Üçüncü istiqamət çıxışın konseptual mərkəzini təşkil edir: bizim birliyimiz hər birimizi gücləndirəcək. Bu tezis hansısa mücərrəd həmrəylik çağırışı deyil, konkret təcrübədən çıxarılan nəticədir. Prezident Azərbaycanın otuz il ərzində Avropa institutlarında üzləşdiyi ikili standartları xatırladaraq göstərdi ki, tək qalan ölkə haqlı olsa belə, səsini eşitdirməkdə çətinlik çəkir. 2001-ci ildən bəri Avropa Şurası Parlament Assambleyasında qaldırılan tələb sadə idi — işğala hüquqi və siyasi qiymət verilməsi; lakin bu qiymət verilmədi. Sanksiya mexanizmlərinin seçmə şəkildə işə salınması, islamofobiyanın getdikcə normallaşması, müqəddəs dəyərlərə qarşı təhqiramiz aksiyaların təsadüf kimi təqdim edilməsi — bütün bunlar dövlət başçısının qiymətləndirməsində vahid bir mənzərənin detallarıdır. Belə mühitdə parçalanmış müsəlman aləmi müdafiəsiz qalır, birləşmiş Türk dünyası, Qafqaz və İslam aləmi isə başqa çəkiyə malik olur. Azərbaycanın bu sahədə əməli töhfələri də sadalandı: İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və ICESCO xətti ilə keçirilən çoxsaylı tədbirlər, 2017-ci ildə Bakıda təşkil olunmuş IV İslam Həmrəylik Oyunları — sadəcə idman yarışı kimi deyil, birlik bayramı kimi qavranılan bir layihə — və gələn il Bakıda keçiriləcək İƏT Zirvə Görüşü. Sonuncu ilə bağlı səsləndirilən gözlənti də diqqətəlayiqdir: zirvəyə qədər müsəlman ölkələri arasındakı anlaşılmazlıqların və toqquşmaların dayandırılması. Bu, ev sahibi ölkənin özünə götürdüyü vasitəçilik öhdəliyidir.

Dördüncü istiqamət isə bütün çıxışı yekunlaşdıran seçim məsələsidir: biz sülh gündəliyini seçdik və bu seçimin nə qədər müdrik olduğu bu gün bütün dünyaya aydındır. Burada kontekst xüsusilə vacibdir. Müharibədə qalib gələn, məğlub tərəfin kapitulyasiya aktına imza atdığı bir dövlət istənilən gündəliyi diktə edə bilərdi — beynəlxalq praktikada belə nümunələr az deyil. Azərbaycan başqa yol seçdi. Qanlı toqquşmalardan və otuz illik işğaldan cəmi iki il keçməmiş sülh addımlarına başlamaq həm cəsarət, həm də uzaqgörənlik tələb edirdi. Prezidentin qeyd etdiyi kimi, bu qarşıdurma nə vaxtsa dayanmalı idi və onu dayandıra biləcək yeganə tərəf qalib tərəf idi; əks halda qan tökülməsi, şəhid verilməsi və ölkənin normal inkişafının əngəllənməsi qeyri-müəyyən müddətə uzanacaqdı. Bu seçimin beynəlxalq dəstəyi də görünür: sülh müqaviləsinin paraflanmasına demək olar ki, bütün beynəlxalq birlik siyasi bəyanatlarla dəstək verdi, Əbu-Dabidə təqdim olunan Zayed İnsan Qardaşlığı Mükafatı isə bu meyilləri daha da möhkəmləndirdi. Mükafatın azad edilmiş ərazilərin bərpasına yönəldilməsi barədə qərar isə simvolik jestdən artıq bir şeydir — sülh gündəliyinin praktik məzmunla doldurulmasıdır.

Eyni zamanda çıxışda sülhün hələ tam oturuşmadığına dair realist qeyd də var idi. Bir il bir aylıq təcrübə tarixi ölçüdə qısa müddətdir; dünyada və region ətrafında gedən proseslərin idarəolunmaz xarakter alması, münaqişələrin coğrafiyasının genişlənməsi, getdikcə daha çox ölkənin qarşıdurmalara cəlb olunması isə əldə edilmiş sabitliyi qorumağı ortaq vəzifəyə çevirir. Bu nöqtədə dini liderlərə ünvanlanan müraciətin məntiqi tam aydınlaşır: müsəlman dini rəhbərlərin sözü icmalar üçün xüsusi çəkiyə malikdir və bu söz sülhə, barışığa, əməkdaşlığa yönəldilirsə, nəticəsi konkret regionlarda hiss olunur. Diplomatiya və siyasətin səsi yanında alimlərin və mütəfəkkirlərin səsinin də eşidilməsi zərurəti görüşdə çıxış edən qonaqlar tərəfindən də vurğulandı.

Görüşün praktiki davamı da bu məntiqə uyğun quruldu: konfransın Ağdam məscidində davam etdirilməsi və Xocalının ziyarət edilməsi qərara alındı. Ağdam məscidi bərpa işlərinə başlanmış ilk obyekt olub — bu seçim özlüyündə dövlət siyasətinin prioritetini göstərir. Bu günədək tam və ya qismən dağıdılmış 12 məscid bərpa olunub, Şuşada yeni məscidin tikintisi davam edir. Paralel olaraq «Böyük Qayıdış» Proqramı çərçivəsində Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun 48 şəhər və kəndində həyat bərpa olunub, həmin yaşayış məntəqələrində 90 mindən çox insan məskunlaşıb. Beləliklə, Bakı görüşünün dörd istiqaməti bir-birindən ayrı deyil, vahid bir zəncirin həlqələridir: ədalətin bərpası presedent yaratdı, müharibənin əxlaqi qaydalara uyğun aparılması bu presedentə legitimlik verdi, birlik onu qorumağın vasitəsinə çevrildi, sülh gündəliyi isə həmin qələbəni gələcəyə daşımaq üçün seçilmiş yol oldu. Dini liderlərin bu mənzərəni Bakıda və Qarabağda öz gözləri ilə görməsi, ehtimal ki, hər hansı rəsmi sənəddən daha uzunömürlü təəssürat buraxacaq.

Elvin Əlizadə,

YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi