Türk dünyasında əməkdaşlığın genişlənməsi, ortaq siyasi və iqtisadi maraqların möhkəmlənməsi, dövlətlər arasında əlaqələrin yeni mərhələyə yüksəlməsi müasir dövrün mühüm proseslərindəndir. Azərbaycan və Türkiyə arasında mövcud olan strateji müttəfiqlik bu birliyin əsas dayaqlarından biridir. Ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi yaxınlıq xalqlarımızı bir-birinə bağlayan güclü amillərdir. Bununla belə, türk dövlətləri arasında münasibətlərin gələcəyi yalnız tarixi və mədəni yaxınlıqdan deyil, həm də qarşılıqlı hörmətdən, suverenliyə ehtiramdan və bərabərhüquqlu əməkdaşlıqdan asılıdır.
Türkiyənin regionda və bütövlükdə türk dünyasında artan nüfuzu təbii olaraq diqqət çəkir. Ölkənin siyasi, iqtisadi və hərbi imkanları, beynəlxalq münasibətlər sistemindəki mövqeyi, eləcə də tarixi təcrübəsi ortaq əməkdaşlıq üçün mühüm imkanlar yaradır. Lakin bir məsələyə xüsusi diqqət yetirilməlidir: Türkiyənin güclənməsi ilə müəyyən siyasi qüvvələrin ideoloji təsirinin bütün türk dünyasına yayılması eyni məna daşımır. Birinci məsələ dövlətin potensialı və beynəlxalq nüfuzu, ikinci isə konkret siyasi hakimiyyətin baxışları və idarəçilik yanaşması ilə bağlıdır. Bu iki məqamı bir-birindən ayırmaq türk dövlətləri arasında sağlam münasibətlərin qorunması baxımından vacibdir.
Məhz bu kontekstdə Türkiyədə hakimiyyətdə olan Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) siyasi xəttinə və onun türk dünyasına mümkün təsirlərinə daha diqqətlə yanaşmaq lazımdır. AKP-nin dini-mühafizəkar siyasəti, dövlət idarəçiliyində dinin və ənənəvi dəyərlərin roluna verdiyi əhəmiyyət, eləcə də Türkiyənin regional nüfuzunu genişləndirməyə yönəlmiş siyasəti müxtəlif ölkələrdə fərqli qiymətləndirilir. Bu siyasətin tərəfdarları onun milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və Türkiyənin beynəlxalq mövqeyinin gücləndirilməsinə xidmət etdiyini düşünürlər. Tənqidçilər isə dini və siyasi ideyaların bir-birinə həddindən artıq yaxınlaşmasının dünyəvi idarəçilik, siyasi plüralizm və institusional tarazlıq baxımından müəyyən risklər yarada biləcəyini bildirirlər.
Burada əsas məsələ Türkiyənin daxili siyasi seçimini mühakimə etmək deyil. Hər bir xalq öz dövlətinin gələcəyini müəyyənləşdirmək hüququna malikdir. Lakin bir ölkədə formalaşan siyasi modelin digər dövlətlər üçün yeganə düzgün yol kimi təqdim olunması artıq başqa məsələdir. Türkiyə cəmiyyətinin seçimi Türkiyəyə aiddir; Azərbaycanın və digər türk dövlətlərinin siyasi inkişaf yolu isə onların öz tarixi təcrübəsi, milli maraqları və ictimai seçimləri əsasında müəyyən edilməlidir. Qardaşlıq münasibətləri bu fərqi aradan qaldırmamalı, əksinə, hər bir dövlətin müstəqil qərar vermək hüququna hörmətlə yanaşılmasını təmin etməlidir.
Azərbaycanın dövlətçilik təcrübəsi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkəmiz müsəlman cəmiyyətinə, zəngin milli-mənəvi irsə və dünyəvi dövlətçilik ənənələrinə malikdir. Bu xüsusiyyətlər bir-birinə zidd deyil. Əksinə, dini və mədəni irsin qorunması ilə müasir dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi paralel şəkildə həyata keçirilə bilər. Azərbaycanın öz inkişaf modelini qoruması Türkiyə ilə münasibətlərə qarşı çıxmaq demək deyil. Bu, strateji müttəfiqliyin sağlam əsaslar üzərində qurulmasının və hər iki dövlətin milli maraqlarının nəzərə alınmasının şərtidir.
Türk dünyasının birliyi məsələsində də eyni yanaşma əsas götürülməlidir. Türk dövlətlərini birləşdirən başlıca amil hansısa siyasi partiyanın proqramı və ya dini-ideoloji xətti deyil. Bu birliyin təməlində ortaq tarix, mədəni yaxınlıq, iqtisadi maraqlar, təhlükəsizlik məsələləri və gələcək nəsillər üçün daha sabit inkişaf mühiti yaratmaq məqsədi dayanır. Türk Dövlətləri Təşkilatının əhəmiyyəti də məhz müxtəlif siyasi sistemlərə və fərqli inkişaf modellərinə malik ölkələrin ortaq maraqlar ətrafında əməkdaşlıq edə bilməsindədir.
Türk dövlətlərinin hamısının eyni siyasi istiqamətdə hərəkət etməsi nə zəruridir, nə də real görünür. Hər bir ölkənin özünəməxsus tarixi, ictimai quruluşu, iqtisadi imkanları və xarici siyasət prioritetləri var. Bu fərqliliklər əməkdaşlığa maneə kimi deyil, qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi üçün imkan kimi qiymətləndirilməlidir. Bir dövlətin müəyyən sahədə qazandığı uğur digər ölkələr üçün faydalı təcrübə ola bilər, lakin həmin təcrübənin tətbiqi yerli şəraitə uyğunlaşdırılmalı və müstəqil qərarvermə hüququna əsaslanmalıdır.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin yüksək səviyyədə olması digər məsələlərdə də eyni siyasi yanaşmanın avtomatik qəbul edilməsinə səbəb olmamalıdır. Əksinə, möhkəm müttəfiqlik tərəflərin fərqli mövqelərini açıq şəkildə ifadə edə bilməsi, fikir ayrılıqlarını qarşılıqlı hörmət çərçivəsində müzakirə etməsi və ortaq maraqları qoruması ilə ölçülür.
Türkiyənin təcrübəsindən yararlanmaqla onun daxili siyasi modelini olduğu kimi mənimsəmək arasında ciddi fərq var. İqtisadiyyat, müdafiə sənayesi, təhsil, texnologiya və diplomatiya sahələrində uğurlu təcrübələrin öyrənilməsi bütün türk dövlətləri üçün faydalıdır. Lakin konkret siyasi partiyanın ideoloji baxışlarının ortaq türk kimliyinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edilməsi bu birliyin əhatə dairəsini daralda bilər. Türk dünyası müxtəlif siyasi baxışlara, dini ənənələrə və ictimai təcrübələrə malik xalqları birləşdirir. Bu müxtəlifliyi qorumaq birliyin zəifliyi deyil, onun davamlılığının əsas şərtlərindən biridir.
Türkiyənin türk dünyasına təsir imkanları və tarixi təcrübəsi böyük əhəmiyyət daşıyır. Lakin bu üstünlüklərdən siyasi təsir vasitəsi kimi istifadə edilməsi, xüsusilə də qardaş ölkədə hakimiyyətdə olan nurçu-islamçı AKP-nin ideoloji baxışlarının və idarəçilik modelinin digər türk dövlətlərinə qəbul etdirilməsinə cəhd göstərilməsi yolverilməzdir. Türkiyənin təcrübəsi ümumi maraqlara xidmət etməli, heç bir dövlətin suverenliyinə və siyasi seçiminə müdaxilə vasitəsinə çevrilməməlidir. Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq hər hansı siyasi mərkəzin diktəsinə deyil, qarşılıqlı hörmətə, bərabərhüquqlu tərəfdaşlığa və təcrübə mübadiləsinə əsaslanmalıdır. Türk dünyasının birliyini ayrı-ayrı partiyaların ideologiyası deyil, dövlətlərin müstəqilliyi, milli maraqların qarşılıqlı nəzərə alınması və ortaq inkişaf məqsədləri müəyyən etməlidir. Bu prinsiplərin pozulması qarşılıqlı etimada xələl gətirərək strateji birliyi zəiflədə bilər.
Türk dünyasının gücü ortaq tariximizdən, mədəniyyətimizdən və xalqlarımızı birləşdirən qardaşlıq bağlarından qaynaqlanır. Türkiyənin zəngin təcrübəsi, Azərbaycanın dövlətçilik ənənələri və digər türk ölkələrinin əldə etdiyi uğurlar bu birliyin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir. Əsas məqsəd qarşılıqlı etimadı gücləndirmək, hər bir dövlətin milli xüsusiyyətlərinə hörmətlə yanaşmaq və gələcək nəsillərə möhkəm əməkdaşlıq ənənəsi ötürməkdir. Səmimi dialoq, qarşılıqlı dəstək və ortaq maraqlar ətrafında birləşmək Türk dünyasını daha da yaxınlaşdırmalı, Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığını və bütün türk dövlətləri arasındakı münasibətləri daha möhkəm təməl üzərində inkişaf etdirməlidir.
Gülşən Axundova,
Müstəqil Ekspert
Qadın, İnkişaf, Gələcək İB Sədri
