Təqvimdə elə günlər var ki, onlar sadəcə tarix deyil, bütöv bir dövrün qapısını açan açardır. 1995-ci il noyabrın 12-si Azərbaycan üçün məhz belə gündür. Səsvermə məntəqələrinə gələn minlərlə insan həmin gün öz bülletenini yalnız bir sənədə deyil, dövlətin gələcəyinə atırdı. Ümumxalq referendumu nəticəsində qəbul edilən Əsas Qanun müstəqilliyin siyasi reallıq olmaqdan çıxıb hüquqi qüvvəyə çevrildiyini təsdiqlədi. Hər il bu tarixin Konstitusiya Günü kimi qeyd edilməsi də ondan irəli gəlir ki, xalq öz dövlətinin təməl daşını hələ də yaddaşında yaşadır.
Bunun nə qədər çətin şəraitdə baş verdiyini yadda saxlamaq lazımdır. Müstəqilliyin ilk illərində respublika eyni anda bir neçə sınaqdan keçirdi. Ərazilərin xeyli hissəsi işğal altında qalmışdı, yüz minlərlə insan yurd-yuvasından didərgin düşmüşdü, iqtisadi əlaqələr qırılmış, hakimiyyət uğrunda çəkişmələr vətəndaş müharibəsi təhlükəsini yaratmışdı. 1993-cü ildə xalqın çağırışı ilə yenidən rəhbərliyə qayıdan Heydər Əliyev əvvəlcə sabitliyi bərpa etdi, 1994-cü ildə cəbhədə atəşkəsə nail oldu. Dövlət artıq nəfəs ala bilirdi və növbəti addım idarəçiliyi möhkəm hüquqi zəmin üzərinə qoymaq idi.
Bu işə rəhbərliyi Ümummilli Lider özü öz üzərinə götürdü. Onun başçılıq etdiyi Konstitusiya komissiyası müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiya layihəsini hazırladı. Komissiyada hüquqşünas alimlər, dövlət xadimləri və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən olan nümayəndələr çalışırdı. Layihə gizli saxlanılmadı: mətbuatda dərc olundu, geniş müzakirəyə çıxarıldı, vətəndaşların təklifləri nəzərə alındı. Dünyanın qabaqcıl dövlətlərinin təcrübəsi öyrənilsə də, əsas meyar milli xüsusiyyətlərimiz və tarixi ənənələrimiz idi. Ona görə də ortaya çıxan mətn kənardan gətirilmiş hazır qəliblərin cəmi deyil, öz torpağında yetişmiş sənəd oldu.
Dövlət başçısı İlham Əliyev bu sənədə verdiyi qiymətdə onun iki mühüm cəhətini önə çıxarır. Birincisi, Əsas Qanun xalqımızın çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə və ümumbəşəri prinsiplərə söykənərək demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlətin möhkəm təməlini yaratmışdır. İkincisi, 1995-ci il referendumu ölkənin müasir dövlət quruculuğu mərhələsinə keçidini təsbit etmişdir və bu tarixi sənədin müəllifi Heydər Əliyevdir. Ulu Öndərin özü isə Konstitusiyanın həm bugünkü reallıqları, həm də cəmiyyətin inkişaf perspektivlərini əks etdirdiyini söyləyirdi. Bu üç fikir bir-birini tamamlayır və sənədin keçmişlə gələcək arasında körpü rolunu göstərir.
Azərbaycan tarixində bundan əvvəl də konstitusiyalar olub: 1921, 1937 və 1978-ci illərdə qəbul edilmiş sənədlər. Lakin onların hamısı Sovet quruluşunun çərçivəsində yazılmışdı və real müstəqilliyi ifadə etmirdi. Yalnız 1995-ci ildə xalq ilk dəfə öz taleyini öz əli ilə yazdı. Elə bu fərq Əsas Qanunu adi hüquqi aktdan ayırır və onu yeni tarixi mərhələnin başlanğıcına çevirir.
Sənədin müasirliyi onun məzmununda aydın görünür. Hakimiyyət üç qola bölünür, bu qollar bir-birini məhdudlaşdırır və tarazlaşdırır. İnsan hüquqlarına ayrıca bölmə həsr olunub: yaşamaq hüququ, şəxsi toxunulmazlıq, söz və vicdan azadlığı, mülkiyyət, təhsil, səhiyyə, qanun qarşısında bərabərlik burada təsbit edilib. Dünyəvilik prinsipi müxtəlif etnik və dini mənsubiyyətli insanların bir ölkədə dinc yaşamasının hüquqi təminatıdır. Mülkiyyət formalarının çeşidliliyi və sahibkarlıq azadlığı iqtisadi inkişaf üçün geniş meydan açmışdır.
Yaşayan sənəd həmişə zamanla ayaqlaşır. 2002-ci il avqustun 24-də, 2009-cu il martın 18-də və 2016-cı il sentyabrın 26-da keçirilən referendumlarda Konstitusiyaya dəyişikliklər edilib. Bu dəyişikliklər dövlət idarəçiliyini təkmilləşdirmək, institutların işini yeni şəraitə uyğunlaşdırmaq və hüquqi təminatları genişləndirmək məqsədi daşıyırdı. Mühüm məqam isə hər dəfə sözün xalqa verilməsidir: Əsas Qanunun mənbəyi olan iradə onun təkamülünə də qərar verir.
Son otuz ilin nailiyyətlərinə nəzər salsaq, onların sabit hüquqi mühitdə əldə edildiyini görərik. 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” enerji sahəsində yeni dövrün başlanğıcı oldu, iqtisadiyyat illər boyu davamlı inkişaf etdi, güclü ordu quruldu. 2020-ci ildəki Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər və sonrakı illərdə suverenliyin, ərazi bütövlüyünün bərpası, işğaldan azad olunmuş torpaqlarda Böyük Qayıdış proqramı Əsas Qanunun qarşıya qoyduğu məqsədlərin real nəticəsidir.
Amma mətnin mükəmməlliyi tək başına heç nə həll etmir. Hər sənəd yalnız onu tanıyan, hörmət edən və tələblərinə əməl edən cəmiyyətdə işləyir. Hüquqdan yararlanan şəxs eyni zamanda vəzifələrini də yerinə yetirməlidir: qanuna riayət, vətənə sədaqət, ictimai qaydanın qorunması. Gənclər üçün Konstitusiyanı öyrənmək yalnız imtahana hazırlıq deyil, öz hüquqlarını bilmək və məsuliyyətli vətəndaş mövqeyi qazanmaq yoludur.
Nəticədə 12 Noyabr xalqın seçimini, dövlətin yolunu və gələcək nəsillərə ötürülən məsuliyyəti simvolizə edir. Heydər Əliyevin qoyduğu hüquqi irs Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə davam etdirilir və zənginləşir. Azərbaycanın gücü qanunun aliliyində, xalqın birliyində və dövlətə sadiqlikdədir.
Emin Əliyev,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhərçisi
