Psixoloji risk o zaman yaranır ki, gənc özünə verdiyi dəyəri görünüşündən, başqalarının diqqətindən və ya sosial çevrədə tutduğu mövqedən asılı etməyə başlayır

Sosial şəbəkələrdə yayılan yeni trendlər gənclərin özlərinə, xarici görünüşlərinə və həyat tərzlərinə münasibətinə də təsir göstərir. Son dövrlər populyarlaşan “Maxxing” submədəniyyəti də bu baxımdan diqqət çəkir. Daha yaxşı görünmək, fiziki formanı təkmilləşdirmək, sosial status qazanmaq və daim öz üzərində işləmək ideyasına əsaslanan bu tendensiya ilk baxışdan şəxsi inkişaf motivasiyası təsiri bağışlasa da, müəyyən hallarda gənclərdə özündən narazılıq, qeyri-sağlam müqayisə və yetərsiz olmaq hissini gücləndirə bilər.

Xüsusilə yeniyetməlik dövründə formalaşan özünüdəyərləndirməyə təsir edən bu tendensiya valideynlər qarşısında da yeni suallar yaradır: Övladın şəxsi inkişaf istəyi ilə sosial şəbəkələrin aşıladığı süni standartları necə fərqləndirmək olar? Valideynlər bu prosesdə hansı mövqedən çıxış etməlidirlər?

Mövzu ilə bağlı “İki sahil”lə fikirlərini bölüşən Psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri, psixoloq Elnur Rüstəmov bildirdi ki, “Maxxing” adı ilə yayılan internet trendində gənclərə xarici görünüşlərini, fiziki formalarını və sosial statuslarını daim yaxşılaşdırmaq fikri aşılanır. Gəncin idmanla məşğul olması, görünüşünə qayğı göstərməsi və qarşısına məqsəd qoyması özünəinamını gücləndirə bilər. Psixoloji risk o zaman yaranır ki, gənc özünə verdiyi dəyəri görünüşündən, başqalarının diqqətindən və ya sosial çevrədə tutduğu mövqedən asılı etməyə başlayır. Belə vəziyyətdə əldə etdiyi nəticədən sevinmək də çətinləşir. Çünki müqayisə edəcəyi yeni bir insan və çatmalı olduğu yeni bir standart həmişə qarşısına çıxır.

Özünü inkişaf etdirmək istəyi nə vaxt təzyiqə çevrilir?

Psixoloq qeyd etdi ki, yeniyetməlik dövründə həm bədən dəyişir, həm də insan öz kimliyini formalaşdırır. Bu yaşda dost çevrəsində qəbul olunmaq, bəyənilmək və özünü bir qrupa aid hiss etmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sosial şəbəkələrdə isə gənc öz gündəlik görünüşünü başqalarının seçilmiş, yaxşı işıqda çəkilmiş, bəzən də filtrlə dəyişdirilmiş görüntüləri ilə müqayisə edir. Eyni tip paylaşımlar qarşısına təkrar-təkrar çıxdıqda, həmin görünüşün və həyat tərzinin hamı üçün adi olduğunu düşünə bilər. Amerika Psixologiya Assosiasiyasının yeniyetmələr və sosial media üzrə tövsiyələrində də görünüşə əsaslanan davamlı müqayisənin bədənindən narazılıq və qidalanma davranışında çətinliklərlə əlaqəli olduğu qeyd edilir.

Bəzən gəncin “görünüşümü dəyişmək istəyirəm” sözünün arxasında “dostlarım məni ələ salır”, “çevrəmdə qəbul olunmuram” və ya “özümü başqalarından geri qalmış hiss edirəm” kimi narahatlıqlar dayanır. O, uğurunu yalnız görünüş və statusla ölçməyə başladıqda, bir şəkilə gələn şərh və ya dostunun ötəri sözü bütün gününün əhvalına təsir edə bilər.

Valideynin münasibəti yeniyetmənin özünəinamına təsir göstərir

E. Rüstəmov vurğuladı ki, ailədə bu narahatlıq lağa qoyulduqda, gənc mövzunu valideyni ilə açmaqdan çəkinə və cavabları onu həmin müqayisəyə sövq edən internet çevrələrində axtara bilər. Valideyn söhbətə övladının təcrübəsini anlamaqla başlaya bilər. “Bu videolarda səni ən çox nə cəlb edir?”, “Onlara baxandan sonra özünü necə hiss edirsən?”, “Görünüşündə bunu dəyişsən, həyatında nəyin dəyişəcəyini düşünürsən?” kimi suallar gəncə öz fikrini rahat ifadə etmək imkanı verir.

Ailənin gündəlik dili də önəmlidir. Evdə insanların çəkisi, geyimi, qazancı və nüfuzu daim qiymətləndirilirsə, yeniyetmə həmin meyarları özünə də tətbiq edə bilər. Valideyn övladının zəhmətini, yaradıcılığını, dostuna göstərdiyi qayğını və müstəqil qərar vermək bacarığını konkret nümunələrlə qeyd etdikdə, gənc özündə dəyər verə biləcəyi daha çox xüsusiyyəti görür.

Praktik olaraq valideyn övladı ilə bir neçə paylaşımı birlikdə nəzərdən keçirə bilər. “Bu görüntü necə hazırlanıb?”, “Bu hesab bizə hansı məhsulu satır?” və “Bu hesabı izləmək əhvalına necə təsir edir?” sualları gəncin gördüyü məzmunu daha tənqidi qiymətləndirməsinə kömək edir. Gənc idmanla məşğul olmaq istəyirsə, valideyn onunla birlikdə görünüşdən əlavə güc, dözümlülük və özünü yaxşı hiss etmək kimi məqsədlər də müəyyənləşdirə bilər. Ailə daxilində sosial mediadan istifadə ilə bağlı razılaşmalar qurarkən isə gəncin yaşını, yuxu rejimini və şəxsi məkanını nəzərə almaq vacibdir.

Bəyənilmək arzusu özünüdəyərləndirməni kölgədə qoymamalıdır

Psixoloqun sözlərinə görə, görünüşlə bağlı narahatlıq davamlı xarakter alırsa və yeniyetmə buna görə yeməkləri ötürürsə, özünü həddindən artıq məşqə məcbur edirsə, dostları ilə görüşməkdən yayınırsa və ya dərsə getməkdə çətinlik çəkirsə yeniyetmələrlə çalışan psixoloqla məsləhətləşmək məqsədəuyğundur. Valideyn söhbəti konkret müşahidə ilə aça bilər. “Son vaxtlar görünüşünə görə dostlarınla görüşməkdən çəkindiyini görürəm. Bu, səni çox yorur kimi görünür. İstəyirəm, bu məsələdə sənə dəstək olaq.”

Nigar Orucova, “İki sahil”