Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin mövqeyi yalnız onların iqtisadi və siyasi potensialı ilə deyil, həm də formalaşdırdıqları tərəfdaşlıq əlaqələrinin etibarlılığı, davamlılığı və qarşılıqlı maraqlara əsaslanması ilə müəyyən olunur. Qlobal geosiyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi, enerji və iqtisadi təhlükəsizlik məsələlərinin aktuallaşdığı, beynəlxalq nəqliyyat-kommunikasiya marşrutlarının strateji əhəmiyyətinin artdığı bir şəraitdə dövlətlərarası əməkdaşlığın yeni istiqamətlər üzrə genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən çoxşaxəli, praqmatik və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət də ölkəmizin beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələrinin inkişafına, qlobal proseslərdə mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə və regional əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsinə xidmət edir.
Azərbaycan ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması bu siyasətin mühüm nəticələrindən biri olmaqla, iki ölkə arasında münasibətlərin rəsmi olaraq keyfiyyətcə yeni səviyyəyə yüksəldilməsini ifadə edir. 2026-cı il noyabrın 12-də İrlandiyanın Dublin şəhərində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Baş naziri Endi Börnhem tərəfindən imzalanmış sənəd uzun illər ərzində formalaşmış siyasi etimadı və əməkdaşlıq təcrübəsini daha geniş strateji müstəviyə çıxarır. Bəyannamənin əhəmiyyəti yalnız ikitərəfli münasibətlərin siyasi baxımdan yeni səviyyəyə qaldırılması ilə məhdudlaşmır. Sənəd müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət və investisiya, iqtisadi artım, enerji, nəqliyyat, təhsil, elm və innovasiya kimi mühüm istiqamətləri əhatə etməklə gələcək əməkdaşlığın prioritetlərini müəyyənləşdirir.
Bu hadisənin siyasi mahiyyətini daha dolğun anlamaq üçün Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətlərinin formalaşma və inkişaf tarixinə nəzər salmaq vacibdir. Böyük Britaniya 1991-ci il dekabrın 26-da Azərbaycanın müstəqilliyini tanıyıb, iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər isə 1992-ci il martın 11-də qurulub. 1994-cü il fevralın 23-də imzalanmış Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə, 1998-ci il iyulun 21-də qəbul edilmiş Dostluq Münasibətləri və Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ikitərəfli əlaqələrin siyasi-hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynayıb. 2016-cı ildə iki ölkənin xarici işlər nazirliklərinin rəhbərliyi ilə Strateji Dialoq mexanizminin yaradılması isə münasibətlərin institusional inkişafında yeni mərhələ açıb.
Bu tarixi mərhələlər Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında əməkdaşlığın ardıcıl inkişaf etdiyini, siyasi dialoqun, iqtisadi əlaqələrin və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndiyini göstərir. Məhz bu möhkəm təməl üzərində formalaşan strateji tərəfdaşlıq münasibətləri yeni Bəyannamə ilə daha aydın siyasi və institusional məzmun qazanır. Sənədin giriş hissəsində 1994 və 1998-ci il birgə bəyannamələrinə istinad edilməsi də tərəflərin mövcud əməkdaşlıq ənənələrinə sadiqliyini və münasibətlərin davamlı inkişafında maraqlı olduqlarını nümayiş etdirir.
Prezident İlham Əliyevin Böyük Britaniyanın Baş naziri ilə Dublində keçirilən görüşündə vurğulandığı kimi, Bəyannamənin qəbulundan əvvəl də Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında münasibətlər strateji tərəfdaşlıq xarakteri daşıyırdı. Yeni sənəd bu münasibətləri rəsmi olaraq keyfiyyətcə yeni səviyyəyə yüksəldir. Dövlətimizin başçısı ölkələrimiz arasında enerji sahəsində 30 ildən artıq davam edən uğurlu əməkdaşlığa toxunaraq, Böyük Britaniyanın Azərbaycanın Avropadakı ən böyük investorlarından biri olduğunu qeyd edib. Görüşdə, həmçinin bərpaolunan enerji, yüksək texnologiyalar və süni intellekt sahələrində geniş əməkdaşlıq imkanlarının mövcudluğu vurğulanıb. Bu məqamlar tərəfdaşlığın ənənəvi iqtisadi əlaqələrdən daha geniş sahələrə doğru inkişaf etdiyini göstərir.
İki ölkə arasında əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən biri uzun illər ərzində enerji sahəsi olub. Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərindən etibarən ölkəmizin zəngin enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çıxarılması, xarici investisiyaların cəlb edilməsi və milli enerji sektorunun inkişafı istiqamətində Böyük Britaniya ilə əməkdaşlıq mühüm əhəmiyyət daşıyıb. 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın dünya enerji sisteminə inteqrasiyasında tarixi dönüş yaratmaqla yanaşı, ölkəmizin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsinə və xarici investorlar üçün cəlbediciliyinin artmasına şərait yaradıb.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən ardıcıl enerji strategiyası nəticəsində Azərbaycan bu gün yalnız enerji resurslarının ixracatçısı deyil, həm də Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında mühüm rol oynayan etibarlı tərəfdaşdır. Xəzər hövzəsinin enerji potensialının beynəlxalq bazarlara çatdırılması, Cənub Qaz Dəhlizinin reallaşdırılması, enerji təchizatının şaxələndirilməsi və yeni enerji bağlantılarının yaradılması ölkəmizin beynəlxalq mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. Böyük Britaniya ilə uzunmüddətli enerji əməkdaşlığı da məhz bu strateji xəttin mühüm tərkib hissəsidir.
Yeni Bəyannamə formalaşmış bu əməkdaşlıq təcrübəsini qorumaqla yanaşı, iqtisadi münasibətlərin daha geniş istiqamətlər üzrə inkişafını nəzərdə tutur. Ticarət, investisiya, infrastruktur, xidmətlər, maliyyə və innovasiya sahələrinin prioritet kimi müəyyənləşdirilməsi ikitərəfli münasibətlərin şaxələndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tərəflər uzunmüddətli kommersiya tərəfdaşlıqlarının qurulmasını, bilik və təcrübə mübadiləsini, biznes strukturları arasında birbaşa əlaqələrin genişləndirilməsini, yeni iş yerlərinin və əlavə dəyər yaradan iqtisadi fəaliyyət sahələrinin inkişafını dəstəkləmək niyyətlərini ifadə edirlər.
Bəyannamənin siyasi baxımdan mühüm məqamlarından biri beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə münasibətin aydın ifadəsidir. Sənəddə BMT Nizamnaməsinə, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə və normalarına, xüsusilə dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığına hörmətlə bağlı prinsiplərə sadiqlik bir daha təsdiqlənir. Bu müddəalar Azərbaycanın xarici siyasətinin əsasını təşkil edən beynəlxalq hüquqa hörmət, dövlətlərin bərabərliyi və suverenliyinin qorunması prinsipləri ilə uzlaşır. Eyni zamanda, müasir beynəlxalq münasibətlərdə sabitliyin təmin olunmasının hüquqi əsaslarının əhəmiyyətini ön plana çıxarır.
Bəyannamənin mühüm istiqamətlərindən biri müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsidir. Sənəddə yüksək səviyyəli siyasi təmasların davam etdirilməsi, ikitərəfli, regional və beynəlxalq məsələlər üzrə koordinasiyanın dərinləşdirilməsi, müdafiə sahəsində təlim, potensialın artırılması və qarşılıqlı fəaliyyət imkanlarının inkişaf etdirilməsi nəzərdə tutulur. Müdafiə sənayesi sahəsində qarşılıqlı maraq doğuran istiqamətlər üzrə birgə təşəbbüslərin imkanlarının araşdırılması da bu əməkdaşlığın tərkib hissəsidir.
Təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq yalnız müdafiə məsələləri ilə məhdudlaşmır. Bəyannamədə hüquq-mühafizə orqanları arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsi, sərhəd idarəçiliyi, məhkəmə və hüquqi əməkdaşlıq, qanunun aliliyinin və institusional dayanıqlılığın möhkəmləndirilməsi məsələləri də əksini tapıb. Bu yanaşma təhlükəsizliyin müasir dövrdə kompleks xarakter daşıdığını, onun təmin olunmasının hüquqi və institusional mexanizmlərin inkişafı ilə sıx bağlı olduğunu göstərir. Tərəflərin maraqlarının uzlaşdığı çoxtərəfli platformalarda beynəlxalq sülhə və təhlükəsizliyə birgə töhfə vermək niyyəti isə əməkdaşlığın beynəlxalq müstəvini də əhatə etdiyini təsdiqləyir.
Sənəddə Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin edilməsi məsələsinə də xüsusi yer ayrılıb. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda keçirilmiş Sülh Zirvəsi Bəyannaməsinin əhəmiyyətinin vurğulanması, Azərbaycan ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması istiqamətində atılan sonrakı sülh addımlarının alqışlanması və Böyük Britaniyanın bu prosesə dəstəyini təsdiqləməsi diqqətəlayiqdir. Burada mühüm məqam sülhə nail olunmasının iki ölkə arasında ikitərəfli dialoq və tərəflərin səyləri əsasında həyata keçirilməsinin dəstəklənməsidir.
Azərbaycanın regionda yaratdığı yeni geosiyasi reallıqlar, ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasından sonra formalaşan inkişaf perspektivləri Cənubi Qafqazda əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar açıb. Ölkəmiz regionda davamlı sülhün təmin edilməsini, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpasını, qarşılıqlı faydaya əsaslanan münasibətlərin qurulmasını ardıcıl şəkildə dəstəkləyir. Bu baxımdan Böyük Britaniyanın Bəyannamədə ifadə olunan mövqeyi Azərbaycanın sülh gündəliyinin beynəlxalq müstəvidə dəstəklənməsi və regionda sabitliyin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Sənədin digər mühüm strateji istiqaməti regional və beynəlxalq nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı ilə bağlıdır. Bəyannamədə Orta Dəhlizin inkişafının xüsusi vurğulanması Azərbaycanın beynəlxalq logistika sistemində artan rolunun və bu sahədə əməkdaşlıq imkanlarının əhəmiyyətinin qəbul edildiyini göstərir. Şərq ilə Qərbi birləşdirən mühüm nəqliyyat marşrutlarından biri olan Orta Dəhliz Mərkəzi Asiyanı, Azərbaycanı, Cənubi Qafqazı və Avropanı Xəzər dənizi vasitəsilə əlaqələndirir.
Son illərdə ölkəmizdə həyata keçirilən genişmiqyaslı infrastruktur layihələri, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının imkanlarının inkişafı, dəmir yollarının modernləşdirilməsi, avtomobil yollarının və logistika mərkəzlərinin yaradılması Azərbaycanın tranzit potensialını əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. Bu imkanlar ölkəmizin beynəlxalq ticarət marşrutlarında etibarlı tranzit məntəqəsi kimi mövqeyini möhkəmləndirməklə yanaşı, region ölkələrinin iqtisadi əməkdaşlığına da xidmət edir. Böyük Britaniya ilə nəqliyyat, logistika və infrastruktur sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi bu potensialın daha səmərəli reallaşdırılması üçün əlavə imkanlar yarada bilər.
İqtisadi əməkdaşlığın digər mühüm istiqaməti yaşıl enerji keçidi və dayanıqlı inkişaf məsələləridir. Qlobal iqlim dəyişiklikləri, enerji resurslarına tələbatın artması və enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı çağırışlar dövlətlər qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Bu şəraitdə bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı, aşağıkarbonlu texnologiyaların tətbiqi və yaşıl maliyyələşdirmə mexanizmlərinin genişləndirilməsi strateji əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan zəngin külək və günəş enerjisi potensialından istifadə etməklə enerji sisteminin şaxələndirilməsi, yaşıl iqtisadiyyatın formalaşdırılması və ekoloji dayanıqlığın gücləndirilməsi istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirir.
Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin yaşıl enerji zonası kimi inkişaf etdirilməsi, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda alternativ enerji layihələrinin reallaşdırılması ölkəmizin yeni inkişaf strategiyasının mühüm istiqamətlərindəndir. Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialından istifadə, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı və yaşıl enerjinin beynəlxalq bazarlara çatdırılması ilə bağlı təşəbbüslər Azərbaycanın enerji siyasətinin yeni mərhələsini formalaşdırır. Bəyannamədə Böyük Britaniya ilə bərpaolunan enerji, yaşıl maliyyələşdirmə və aşağıkarbonlu texnologiyalar sahəsində əməkdaşlığın nəzərdə tutulması bu istiqamətdə qarşılıqlı maraqların mövcudluğunu təsdiqləyir.
Maliyyə və kapital bazarları sahəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi də sənədin iqtisadi məzmununu zənginləşdirən mühüm müddəalardandır. Davamlı investisiyaların, ticarət maliyyələşdirilməsinin, kiçik və orta sahibkarlığın inkişafının, eləcə də yaşıl maliyyələşdirmənin dəstəklənməsi məqsədilə müvafiq qurumlar və maliyyə institutları arasında dialoqun genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu yanaşma ölkəmizdə sahibkarlığın inkişafı, qeyri-neft sektoruna investisiyaların artırılması, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və beynəlxalq maliyyə bazarlarına çıxış imkanlarının genişləndirilməsi baxımından perspektivlər vəd edir.
Bəyannamədə Ticarət və İqtisadi Əməkdaşlıq üzrə Birgə Hökumətlərarası Komissiyanın roluna xüsusi əhəmiyyət verilməsi də təsadüfi deyil. Bu mexanizm iqtisadi, ticarət və investisiya münasibətlərinin əlaqələndirilməsi, texniki dialoqun aparılması və konkret təşəbbüslərin irəli sürülməsi üçün əsas platforma kimi nəzərdə tutulur. Tərəflərin investisiya, iqtisadi şaxələndirmə, Orta Dəhlizin inkişafı və enerji əməkdaşlığı üzrə birgə təşəbbüsləri bu platforma vasitəsilə irəlilətmək niyyəti sənədin praktik məzmununu daha da gücləndirir.
Müasir dövrdə dövlətlərin rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri insan kapitalının inkişafı, elmi potensial və innovativ texnologiyaların tətbiqidir. Bu baxımdan Bəyannamədə təhsil, elm, tədqiqat və innovasiya sahələrinə geniş yer ayrılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tərəflər ali və peşə təhsili, rəqəmsal və texniki bacarıqların inkişafı, dövlət sektorunda təlim, universitetlər və elmi-tədqiqat institutları arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində birgə fəaliyyətin vacibliyini qəbul edirlər.
Xüsusilə süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə, yeni texnologiyalar və həyat elmləri sahələrində təcrübə mübadiləsinin təşviqi gələcək əməkdaşlığın perspektivli istiqamətlərini müəyyənləşdirir. Bu sahələrdə Böyük Britaniyanın elmi və texnoloji təcrübəsindən yararlanmaq, Azərbaycan universitetlərinin beynəlxalq elmi əlaqələrini genişləndirmək, birgə tədqiqat layihələri və innovasiya təşəbbüsləri həyata keçirmək üçün imkanlar mövcuddur. Eyni zamanda, peşə təhsili və müasir əmək bazarının tələblərinə uyğun bacarıqların inkişafı iqtisadiyyatın uzunmüddətli rəqabət qabiliyyətinin artırılmasına xidmət edə bilər.
İnsanlararası əlaqələrin, mədəni mübadilələrin və peşəkar şəbəkələrin inkişafı da strateji tərəfdaşlığın mühüm tərkib hissəsidir. Çünki dövlətlər arasında davamlı münasibətlər yalnız siyasi dialoq və iqtisadi maraqlarla deyil, xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma və etimadın möhkəmləndirilməsi ilə də şərtlənir. Təhsil və mədəniyyət sahəsində mübadilələrin genişləndirilməsi, vətəndaş cəmiyyətləri arasında birbaşa əlaqələrin təşviqi iki ölkənin münasibətlərinə uzunmüddətli sosial və humanitar məzmun qazandıra bilər.
Bəyannamənin mühüm cəhətlərindən biri də strateji tərəfdaşlığın davamlılığını təmin edən konkret mexanizmin nəzərdə tutulmasıdır. Sənədə əsasən, tərəflər hər il Strateji Tərəfdaşlıq görüşü keçirərək sənəddə müəyyənləşdirilmiş üç əsas istiqamət üzrə əldə olunan irəliləyişləri nəzərdən keçirəcək, gələcək əməkdaşlığın prioritetlərini müəyyənləşdirəcək və praktiki tədbirlərin həyata keçirilməsini müzakirə edəcəklər. Bu müddəa sənədin yalnız siyasi niyyətlərin bəyanı olmadığını, həm də razılaşdırılmış istiqamətlər üzrə müntəzəm dialoq və nəticəyönümlü fəaliyyət üçün institusional əsas formalaşdırdığını göstərir. Eyni zamanda, əməkdaşlığın mövcud resurslar və tərəflərin müvafiq qanunvericiliyi çərçivəsində həyata keçirilməsi prinsipi də təsbit olunur.
Ümumilikdə, Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ikitərəfli münasibətlərin inkişafında mühüm siyasi mərhələ olmaqla yanaşı, Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlıq strategiyasının əhəmiyyətli istiqamətlərindən birini təşkil edir. Sənədin başlıca əhəmiyyəti siyasi etimadın müdafiə və təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, təhsil, elm və innovasiya sahələrində konkret əməkdaşlıq perspektivləri ilə tamamlanmasındadır.
Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi praqmatik və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət Azərbaycanın müxtəlif beynəlxalq tərəfdaşlarla qarşılıqlı faydaya söykənən münasibətlər qurmasına, regional və qlobal proseslərdə fəal iştirakına imkan yaradıb. Böyük Britaniya ilə strateji tərəfdaşlığın rəsmi olaraq yeni səviyyəyə yüksəldilməsi də bu siyasətin ardıcıl və məqsədyönlü xarakterini nümayiş etdirir. Bu tərəfdaşlıq Azərbaycanın Avropa ilə iqtisadi və siyasi əlaqələrinin genişləndirilməsi, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyinə töhfəsinin artırılması, eləcə də elmi-texnoloji potensialının inkişafı baxımından mühüm imkanlar açır.
Azərbaycanın xarici siyasətinin əsasını təşkil edən milli maraqlara söykənən, qarşılıqlı hörmət və bərabərhüquqlu əməkdaşlıq prinsiplərinə əsaslanan yanaşma Böyük Britaniya ilə münasibətlərin gələcək inkişafı üçün də möhkəm zəmin yaradır. İmzalanmış Birgə Bəyannamə uzun illər ərzində formalaşmış münasibətlərin yeni keyfiyyət mərhələsinə yüksəldilməsini rəsmiləşdirməklə yanaşı, iki ölkənin siyasi, iqtisadi, elmi və humanitar sahələrdə əməkdaşlığının gələcək istiqamətlərini müəyyən edən mühüm sənəd kimi əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan sənəd Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələrinin şaxələndirilməsi, regional əməkdaşlığın genişləndirilməsi və uzunmüddətli inkişaf məqsədlərinin reallaşdırılması baxımından yeni perspektivlər açır.
Bəhruz Məmmədov,
Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı,
Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar müəllimi, dosent
Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərində strateji tərəfdaşlığın yeni mərhələsi
DUBLİN GÖRÜŞLƏRİ: AZƏRBAYCANIN BEYNƏLXALQ MÖVQEYİ, SÜLH GÜNDƏLİYİ VƏ YENİ STRATEJİ TƏRƏFDAŞLIQ İMKANLARI
Dublin görüşləri: Azərbaycanın Avropa ilə əməkdaşlığında yeni strateji perspektivlər