Ekspert: Azərbaycanın enerji imkanları və rəqəmsal bağlantıları data mərkəzləri üçün ciddi üstünlük hesab olunur
Son illərdə dünyada texnologiya sahəsində baş verən sürətli dəyişikliklər dövlətlər arasında yeni rəqabət mühitinin formalaşmasına səbəb olur. Əvvəllər əsas üstünlük enerji resursları, sənaye gücü və nəqliyyat imkanları ilə ölçülürdüsə, indi rəqəmsal infrastruktur, süni intellekt texnologiyaları və böyük həcmli məlumatların idarə olunması ölkələrin strateji güc göstəricilərindən birinə çevrilir. Xüsusilə süni intellekt əsaslı sistemlərin gündəlik həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi fonunda məlumatların emalı, saxlanılması və təhlükəsiz şəkildə idarə olunması məsələsi qlobal miqyasda prioritet istiqamətlər sırasında yer almağa başlayıb. Bu isə yeni dövrdə yalnız texnologiya istehsal edən deyil, həm də güclü rəqəmsal infrastruktur qura bilən ölkələrin ön plana çıxacağını göstərir.
Müasir mərhələdə regionlararası rəqabət təkcə fiziki ticarət marşrutları üzərində deyil, rəqəmsal əlaqələr və məlumat axınları üzərində də qurulur. Dövlətlər artıq özlərini yalnız tranzit və logistika mərkəzi kimi deyil, eyni zamanda, rəqəmsal xidmətlərin və yüksək texnoloji həllərin əsas platforması kimi təqdim etməyə çalışırlar. Bu baxımdan Cənubi Qafqaz regionunda da rəqəmsal transformasiya istiqamətində yeni mərhələnin başlandığı müşahidə olunur. Xüsusilə informasiya texnologiyalarına yatırımların artması, innovasiya əsaslı layihələrin genişlənməsi və süni intellektin müxtəlif sahələrdə tətbiqinin sürətlənməsi region ölkələrinin gələcək inkişaf strategiyalarında mühüm yer tutur.
Azərbaycan da son illərdə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi və qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsi siyasəti çərçivəsində rəqəmsal inkişaf istiqamətinə xüsusi diqqət ayırır. Dövlət xidmətlərinin elektronlaşdırılması, yüksək sürətli internet infrastrukturunun genişləndirilməsi, “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” layihələrinin tətbiqi ölkədə rəqəmsal keçidin sistemli şəkildə aparıldığını göstərir. Eyni zamanda, qlobal texnologiya gündəmində əsas mövzulardan birinə çevrilən süni intellekt texnologiyalarının inkişafı ölkəmizdə də strateji prioritet kimi müəyyənləşdirilir. Bu istiqamətdə həm infrastrukturun qurulması, həm insan kapitalının formalaşdırılması, həm də beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi diqqət mərkəzində saxlanılır.
Məlumat mərkəzləri uğrunda qlobal yarış genişlənir
Qlobal miqyasda süni intellekt sistemlərinin inkişafı böyük hesablama gücü və yüksək texniki imkanlar tələb etdiyindən məlumat mərkəzlərinə olan tələbat da sürətlə artır. Bu sahədə formalaşan yeni iqtisadi model ölkələr üçün əlavə investisiya imkanları, texnoloji nüfuz və regional liderlik perspektivləri yaradır. Məhz belə bir mərhələdə ölkəmizin özünü regionun rəqəmsal və texnoloji platformalarından biri kimi təqdim etməsi həm geosiyasi, həm də iqtisadi baxımdan diqqət çəkən istiqamətlərdən biri hesab olunur.
“Azərbaycan İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Sənayesi Assosiasiyası” İctimai Birliyinin sədri Elvin Abbasov mövzu ilə bağlı “İki sahil”ə açıqlamasında Azərbaycanın bu istiqamətdə malik olduğu potensialı və perspektiv imkanları dəyərləndirdi.
Ölkəmizin üstünlüyü yalnız coğrafi mövqe ilə məhdudlaşmır
Müsahibimiz bildirdi ki, Azərbaycanın özünü regionda süni intellekt və məlumat mərkəzləri (Data Center) habı kimi mövqeləndirməsi həm coğrafi yerləşmə, həm də iqtisadi strategiya baxımından kifayət qədər real və yüksək perspektivli bir hədəfdir: “Ölkəmizin Şərq-Qərb və Şimal-Cənub rəqəmsal telekommunikasiya dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşməsi, "Rəqəmsal İpək Yolu" (Digital Silk Way) layihəsi çərçivəsində fiber-optik magistralların mərkəzinə çevrilməsi Avropa ilə Asiya arasında məlumat ötürülməsində gecikmə müddətini (latency) minimuma endirir. Bu strateji mövqe böyük həcmli verilənlərin emalı və süni intellekt alqoritmlərinin regional səviyyədə fəaliyyət göstərməsi üçün rəsmi Bakıya qonşu regionları birləşdirən rəqəmsal tranzit qovşağı olmaq imkanı verir.
Bu istiqamətdə ən böyük üstünlüklərdən biri ölkənin zəngin və şaxələndirilmiş enerji resursları, xüsusilə də bərpaolunan enerji sahəsində atılan qətiyyətli addımlardır. Məlumat mərkəzləri və superkompüterlər həddindən artıq böyük həcmdə elektrik enerjisi və soyutma resursları tələb edir ki, bu da qlobal texnologiya nəhənglərinin (məsələn, Microsoft, Google, AWS) "yaşıl data mərkəzləri" (Green Data Centers) siyasətinə uyğun gəlir. Azərbaycanın Qarabağ, Şərqi Zəngəzur və Xəzər dənizindəki nəhəng günəş və külək enerjisi potensialı bu mərkəzləri ekoloji cəhətdən təmiz və ucuz enerji ilə təmin etmək üçün fundamental rəqabət üstünlüyü yaradır”.
Texnoloji ambisiyalar üçün güclü hesablama infrastrukturu əsas şərtdir
E. Abbasovun fikrincə, müasir texnoloji ekosistemin formalaşdırılması üçün yalnız enerji resursları deyil, güclü hesablama infrastrukturu və etibarlı məlumat saxlama sistemləri də əsas şərtlərdən biridir: “Beynəlxalq əməkdaşlıq müstəvisində isə rəqəmsal infrastrukturun müasirləşdirilməsi, xüsusilə "AzInTelecom"un regional bulud (cloud) xidmətləri və superkompüter infrastrukturu bu keçidi tam şəkildə dəstəkləyir. Qlobal İKT şirkətləri ilə qurulan strateji tərəfdaşlıqlar ölkəyə həm xarici investisiyaların cəlb edilməsini sürətləndirir, həm də "məlumatların suverenliyi" (data sovereignty) prinsiplərinə uyğun olaraq regional data saxlanc təhlükəsizliyini zəmanət altına alır. Nəticə etibarilə, milli Süni İntellekt Strategiyasının hədəfləri ilə bu infrastruktur gücü birləşdikdə, Azərbaycan regionda sadəcə enerji dəhlizi deyil, həm də rəqəmsal intellekt və böyük verilənlər mərkəzi kimi aparıcı mövqeyini tam bərqərar edə bilər”.
Rəqəmsal transformasiya artıq seçim deyil, strateji zərurətdir
Bütün bunlar göstərir ki, qlobal rəqəmsal transformasiya prosesinin sürətləndiyi bir dövrdə Azərbaycan yalnız texnologiyadan istifadə edən ölkə kimi deyil, həm də regionun rəqəmsal gündəliyini formalaşdırmağa çalışan aktorlardan biri kimi çıxış etməyə çalışır. Süni intellekt, məlumat mərkəzləri və yüksək hesablama infrastrukturu istiqamətində atılan addımlar ölkənin gələcək iqtisadi modelində innovasiya və rəqəmsal inkişafın daha böyük yer tutacağını göstərir.
Nigar Orucova, “İki sahil”
