Son illərdə dünya maliyyə sistemində baş verən dəyişikliklər göstərir ki, bankların dayanıqlılığı artıq yalnız maliyyə göstəriciləri ilə deyil, riskləri idarə etmək qabiliyyəti ilə də ölçülür. Azərbaycan Mərkəzi Bankının təsdiqlədiyi 2026-2027-ci illər üzrə “Bank Nəzarəti Strategiyası” da məhz bu yanaşmaya əsaslanır. Yeni strategiya risk əsaslı nəzarət mexanizmlərinin tətbiqini genişləndirməklə bank sektorunun potensial iqtisadi şoklara qarşı davamlılığını artırmağı və maliyyə sisteminin daha sağlam əsaslar üzərində inkişafını hədəfləyir.
Risk əsaslı nəzarətə keçid nəyi dəyişəcək?
Son illər qlobal maliyyə sistemində baş verən dəyişikliklər göstərir ki, ənənəvi nəzarət modelləri bank sektorunda yaranan risklərin vaxtında aşkarlanması və idarə olunması üçün artıq kifayət etmir. Bu səbəbdən dünyanın aparıcı mərkəzi bankları və tənzimləyici qurumları risk əsaslı nəzarət modelinə üstünlük verirlər.
Mərkəzi Bank tərəfindən təsdiqlənən “Risk əsaslı nəzarət üzrə Siyasət Konsepsiyası” da məhz bu yanaşmaya əsaslanır. Konsepsiyanın əsas məqsədi nəzarət resurslarının bütün banklar üzrə eyni şəkildə deyil, risk səviyyəsinə uyğun bölüşdürülməsini təmin etməkdir. Beləliklə, daha yüksək risk daşıyan maliyyə institutları daha intensiv nəzarətə cəlb olunacaq, riskləri aşağı olan banklar isə daha çevik nəzarət rejimində fəaliyyət göstərəcək. Bu model dünyanın inkişaf etmiş maliyyə sistemlərində uğurla tətbiq olunur və bank sisteminin sabitliyinin qorunmasında mühüm alət hesab edilir.
ARAS sistemi nəzarətin keyfiyyətini artıracaq
Risk əsaslı nəzarət çərçivəsində yaradılmış Azərbaycan Risklərin Qiymətləndirilməsi Sistemi (ARAS) yeni yanaşmanın əsas texnoloji platforması kimi çıxış edir. ARAS vasitəsilə bankların fəaliyyətində mövcud olan kredit, likvidlik, bazar, əməliyyat, kapital və biznes model riskləri sistemli şəkildə qiymətləndirilir. Bu qiymətləndirmənin nəticəsində hər bir bank üzrə risk profili və risk reytinqi müəyyən edilir. Bu isə Mərkəzi Banka imkan verir ki, nəzarət tədbirlərini bankların real risk səviyyəsinə uyğun formalaşdırsın. Belə yanaşma həm nəzarətin effektivliyini artırır, həm də maliyyə sabitliyi üçün potensial təhlükələri əvvəlcədən müəyyən etməyə imkan yaradır.
Prioritetlər bank sektorunun əsas risklərini əhatə edir
2026-2027-ci illər üzrə Bank Nəzarəti Strategiyası bank sektorunun qarşılaşdığı əsas risk istiqamətlərini əhatə edir. Strategiyada bankların makroiqtisadi risklərə qarşı dayanıqlığının artırılması, biznes modellərinin səmərəliliyinin və gəlirliliyinin gücləndirilməsi, əməliyyat risklərinin azaldılması, korporativ idarəetmənin təkmilləşdirilməsi və risk mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi əsas prioritetlər kimi müəyyən olunub. Bu istiqamətlər təsadüfi seçilməyib. Son illərdə beynəlxalq maliyyə bazarlarında müşahidə olunan geosiyasi gərginliklər, inflyasiya təzyiqləri, faiz dərəcələrinin dəyişkənliyi və rəqəmsal transformasiya bankların risk xəritəsini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Yeni strategiya məhz bu çağırışlara uyğun cavab verməyi hədəfləyir.
Bazel III standartlarına keçid sürətlənəcək
Risk əsaslı nəzarətin tətbiqi Azərbaycanın bank sektorunda Bazel III standartlarının tam tətbiqi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yeni yanaşma bankların kapital adekvatlığına dair qiymətləndirmələrin daha dəqiq aparılmasına imkan verəcək. Nəticədə risk səviyyəsinə uyğun əlavə kapital buferlərinin formalaşdırılması mümkün olacaq. Eyni zamanda likvidliyin örtülmə əmsalı (LCR) ilə yanaşı, Bazel III çərçivəsində nəzərdə tutulan Xalis Sabit Maliyyələşmə Əmsalının (NSFR) tətbiqi istiqamətində də risk əsaslı nəzarət mühüm rol oynayacaq. Bu isə bank sisteminin maliyyə dayanıqlığını daha da gücləndirəcək.
Rəqəmsal nəzarət sistemlərinə keçid sürətlənir
Yeni nəzarət strategiyasının diqqətçəkən istiqamətlərindən biri də SupTech - nəzarət texnologiyalarının tətbiqidir. Risk əsaslı nəzarət çərçivəsində banklardan daxil olan hesabatların keyfiyyətinin yüksəlməsi və məlumatların strukturlaşdırılması nəzarət proseslərinin avtomatlaşdırılmasına imkan yaradacaq. Bu isə Mərkəzi Bankın informasiya sistemlərinin modernləşdirilməsi və yeni rəqəmsal nəzarət platformalarının yaradılması üçün mühüm baza formalaşdırır. Nəticədə nəzarət prosesləri daha operativ, çevik və dəqiq olacaq.
Maliyyə sabitliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən islahat
Mərkəzi Bankın təsdiqlədiyi yeni Bank Nəzarəti Strategiyası yalnız tənzimləyici sənəd deyil. Bu strategiya ölkənin maliyyə sisteminin uzunmüddətli inkişaf modelinin mühüm elementidir. Risk əsaslı nəzarətin tətbiqi bankların korporativ idarəetməsini gücləndirəcək, risklərin idarə olunması sistemlərini təkmilləşdirəcək, istehlakçı hüquqlarının qorunmasını daha effektiv edəcək və maliyyə sektorunun beynəlxalq standartlara inteqrasiyasını sürətləndirəcək.
Nəticə etibarilə, həyata keçirilən islahatlar Azərbaycan bank sektorunun qlobal çağırışlara daha hazırlıqlı olmasına, maliyyə sabitliyinin möhkəmlənməsinə və iqtisadi inkişafın maliyyə təminatının daha dayanıqlı əsaslar üzərində qurulmasına xidmət edəcək.
Orxan Vahidoğlu, “İki sahil”
