Sosial islahatların növbəti və çox mühüm mərhələsində diqqət təkcə hərbçilərin cari əməkhaqqı məsələləri ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda onların gələcək pensiya təminatı da hərtərəfli şəkildə əhatə olunur. Bu istiqamətdə həyata keçiriləcək dəyişikliklər hərbi qulluqçuların illər ərzində sığorta kapitallarını daha səmərəli və sürətli şəkildə toplamasına, nəticədə isə xidmətdən sonra daha yüksək məbləğdə pensiya almasına real şərait yaradacaq elmi əsaslandırılmış model üzərində qurulub.

Yeniliyin əsasında dayanan başlıca prinsip pensiya məbləği ilə təminat xərcliyi arasındakı birbaşa mexaniki bağlılığın tamamilə aradan qaldırılmasıdır. Bundan sonra pensiyalar hər bir hərbçinin fərdi şəxsi hesabında qeydə alınmış pensiya kapitalı və sabit məbləğdə aylıq pensiya əlavəsi əsasında hesablanacaq. Bu, daha şəffaf, daha proqnozlaşdırıla bilən və hər kəsin öz əməyinin nəticəsini görə biləcəyi bir sistemdir. Paralel olaraq, hər bir rütbə üzrə xidmətdə qalmanın son yaş həddi eyni zamanda həmin rütbə üzrə pensiya yaşı kimi rəsmi şəkildə müəyyən ediləcək ki, bu da sistemin aydınlığını daha da artıracaq. Aparılan geniş təhlillər əsasında qəti şəkildə müəyyən edilib ki, yeni mexanizmin tətbiqi nəticəsində heç bir kateqoriya üzrə hərbi qulluqçunun pensiyasında azalma baş verməyəcək — əksinə, ümumi artım tendensiyası bütün qruplarda davam edəcək.

Bu islahatın arxasında duran məntiq olduqca aydın və məntiqlidir: xidmət müddəti uzandıqca təbii olaraq rütbə və vəzifə yüksəlişi baş verir, bu isə əməkhaqqının artmasına gətirib çıxarır; əməkhaqqı artdıqca fərdi sığorta kapitalı da mütənasib sürətlə toplanır və son nəticədə xidmət başa çatdıqda daha yüksək pensiya təminatı formalaşır. Beləliklə, bütöv bir zəncir — uzunmüddətli xidmət, karyera yüksəlişi, əməkhaqqı artımı və pensiya təminatı — bir-birini qarşılıqlı şəkildə gücləndirən, vahid məqsədə xidmət edən mexanizmə çevrilir. Bu baxımdan qeyd etmək yerinə düşər ki, son illər sığorta prinsiplərinin ardıcıl şəkildə möhkəmləndirilməsi artıq öz müsbət nəticəsini göstərib: vahid indeksasiya metodu tətbiq olunduqdan sonra minimum və orta aylıq pensiyalar üç dəfəyədək artıb ki, bu da islahatların praktiki səmərəliliyinin bariz sübutudur.

Xüsusi qeyd olunmalıdır ki, planlaşdırılan yeni pensiya mexanizmi yalnız hərbi qulluqçuları deyil, həm də dövlət qulluqçularını, deputatları və digər müvafiq kateqoriyaları da əhatə edəcək. Bu kateqoriyalar üçün də pensiya təyinatı əməkhaqqından asılılıqdan tamamilə çıxarılacaq və fərdi sığorta kapitalı əsasında müəyyənləşdiriləcək. Belə vahid yanaşma sistemin ədalətliliyini artırmaqla yanaşı, onun idarə edilməsini də xeyli asanlaşdıracaq. Bu addım həmçinin pensiya təyinatı prosedurunun əhəmiyyətli dərəcədə sadələşdirilməsinə səbəb olacaq — bundan sonra proses tamamilə elektron qaydada, ayrıca müraciət etmə, hər hansı dövlət qurumuna gedib-gəlmə tələb etmədən, qısa müddət ərzində avtomatik həyata keçiriləcək. Bu, müasir vətəndaş məmnunluğu, rahatlığı və "yaşıl dəhliz" prinsipi baxımından olduqca mühüm və zəruri irəliləyişdir.

İslahatın digər mühüm və diqqətəlayiq tərəfi pensiyaların indeksasiya mexanizminin təkmilləşdirilməsidir. Yeni qaydaya əsasən, orta aylıq əməkhaqqı səviyyəsinə (2026-cı ilin avqust ayı üzrə 1176,7 manat təşkil edir) qədər olan pensiyalar tam indeksasiya faizi ilə, heç bir məhdudiyyət olmadan artırılacaq. Yalnız bu həddən yuxarı olan hissəyə münasibətdə 0,2-0,5 əmsalları tətbiq ediləcək. Bu yanaşmanın böyük sosial əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, hazırkı statistik göstəricilərə görə pensiyaçıların 90 faizdən artığının pensiya məbləği məhz bu orta göstəricidən aşağı səviyyədədir — deməli, əhalinin böyük əksəriyyəti üçün indeksasiya qaydası tamamilə əvvəlki kimi, tam həcmdə davam etdiriləcək və onların mənafeyinə heç bir mənfi təsir göstərməyəcək. Yalnız nisbətən aşağı faizlik hissəni təşkil edən, daha yüksək pensiyaya malik olan qrup üçün diferensial yanaşma tətbiq olunacaq ki, bu da cəmiyyətdə sosial ədalət, bərabərlik və həmrəylik prinsiplərinin daha dolğun təmin olunmasına xidmət edir.

Bütün bu kompleks tədbirlər ölkədə fəaliyyət göstərən "sosial sığorta ehtiyatı"nın davamlı gücləndirilməsi ilə sıx əlaqəli geniş kontekstdə həyata keçirilir. Məhz bu ehtiyat hesabına pensiyaların illik indeksasiyası, minimum pensiyanın ardıcıl artırılması, əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətlərin, hamiləlik və doğuma görə ödənişlərin, uşağın doğulmasına görə müavinətlərin, habelə dəfn müavinətlərinin artırılması kimi cəmiyyətin ən həssas qruplarına yönəlmiş dəstək tədbirləri maliyyələşdirilir. Son yeddi il ərzində həyata keçirilmiş beş sosial islahat paketi çərçivəsində dövlət büdcəsindən əlavə olaraq hər il 8 milyard manat həcmində vəsait ayrılıb ki, bunun konkret nəticəsi olaraq minimum və orta aylıq pensiyalar üç dəfə, müavinət və təqaüd ödənişləri isə beş dəfəyədək artıb. Yeni indeksasiya modelinin tətbiqi bu müsbət artım tendensiyasının bundan sonra da dayanıqlı, ədalətli və uzunmüddətli xarakter almasına əlavə, möhkəm zəmanət yaradacaq, ölkənin sosial müdafiə sisteminin daha da inkişaf etməsində mühüm rol oynayacaq.

Emin Əliyev,
YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının məsləhətçisi