Son illər Azərbaycanın səhiyyə sistemində mərhələli islahatlar həyata keçirilir. Bu islahatların əsas istiqaməti icbari tibbi sığorta modelinin tətbiqi və xidmətlərin maliyyələşdirilməsi mexanizminin yenidən qurulması ilə bağlıdır. Mərhələli şəkildə xidmətlər paketinin genişlənməsi, əlçatanlığın artırılması bu sahəyə dövlət himayəsinin güclənməsi ilə yanaşı, cəmiyyətin sosial baxımdan müxtəlif təbəqələrinin həyat səviyyəsinin artırılmasına hesablanıb.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkədə həyata keçirilən sosial siyasətin başlıca prioritetlərindən biri səhiyyə sisteminin əhalinin sağlamlığının qorunmasın rolunun daha da gücləndirilməsi, bu sistemin qabaqcıl dünya təcrübəsi əsasında daha təkmil, çevik və səmərəli mexanizmlər üzərində qurulmasıdır.

Bu siyasətin ardıcıl icrası, eyni zamanda Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın səhiyyənin inkişafına xüsusi diqqəti sayəsində tibb infrastrukturunun müasir tələblərə uyğun modernləşdirilməsi, tibb müəssisələri şəbəkəsinin genişləndirilməsi, tibbi xidmətlərin keyfiyyətinin artırılması istiqamətlərində mühüm nailiyyətlər əldə olunub.

İslahatların yeni mərhələsi başlayır

Dövlətin prioritet elan etdiyi sahələrdən olan səhiyyə sistemində əhaliyə əlçatan və keyfiyyətli xidmət göstərilməsi, vətəndaş məmnunluğunun artırılması üçün atılan addımlar, aparılan islahatlar davamlı xarakter daşıyır.

Prezident İlham Əliyevin “Əhalinin icbari tibbi sığortası sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi ilə bağlı bir sıra tədbirlər haqqında” bu ilin martın 19-da imzaladığı Fərman isə yeni islahat mərhələsinə keçid üçün baza rolunu oynayır, sistemin idarəetmə istiqamətinin yenilənməsindən xəbər verir. Fərmanda icbari tibbi sığorta sistemində funksiyaların yenidən bölüşdürülməsi, sosial müdafiə və səhiyyə institutları arasında inteqrasiyanın gücləndirilməsi və TƏBİB-in rolunun genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.

Bu dəyişikliklər Azərbaycan səhiyyəsində bir neçə məsələni gündəmə gətirir. Yeni modelin idarəetmə baxımından dəyişəcəyi amillər, bu dəyişikliklərin iqtisadi və sosial təsiri və islahatların real nəticəsinin asılı olduğu şərtlər əsas müzakirə istiqamətləri kimi səciyyələnə bilər.

Bu kontekstdə qeyd etmək lazımdır ki, transformasiya prosesi yalnız struktur dəyişiklikləri ilə məhdudlaşmır, həm də idarəetmə mədəniyyətinin yenilənməsini tələb edir. Əvvəlki modeldə müşahidə olunan parçalanmış yanaşma yeni sistemdə daha mərkəzləşdirilmiş və nəticəyönümlü yanaşma ilə əvəzlənir. Bu isə qərarların daha operativ qəbul edilməsinə şərait yaradır. Eyni zamanda, səhiyyə xidmətlərinin planlaşdırılması daha çox data və statistik göstəricilərə əsaslanacaq. Bu yanaşma resursların daha məqsədli istiqamətləndirilməsinə imkan verir. İslahatların davamlılığı üçün institusional yaddaşın qorunması da vacib amillərdən biridir. Əks halda tez-tez dəyişən struktur sistemdə sabitliyi poza bilər. Bu baxımdan yeni modelin mərhələli və balanslı tətbiqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Nəticə etibarilə, bu proses səhiyyənin yalnız xidmət sahəsi deyil, strateji sektor kimi formalaşmasına yönəlib.

İcbari tibbi sığorta: maliyyələşdirmə modelinin yenidən qurulması

İcbari tibbi sığorta sisteminin əsas məqsədi əhalinin tibbi xidmətlərə əlçatanlığının təmin olunması və səhiyyə xərclərini daha effektiv idarə etməkdir. Azərbaycan bu modeli tətbiq etməklə dövlət büdcəsi üzərində olan yükü optimallaşdırmağa və səhiyyə xidmətlərini daha sistemli şəkildə maliyyələşdirməyə çalışır. Yeni islahat mərhələsində ən mühüm dəyişikliklərdən biri İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin (İTSDA) icbari tibbi sığorta sahəsində səlahiyyətlərinin Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin (ƏƏSMN) strukturuna verilməsidir.

Fərmana əsasən, İTSDA ilə ƏƏSMN-in tabeliyindəki Dövlət Tibbi-Sosial Ekspertiza və Reabilitasiya Agentliyinin birləşdirilməsi əsasında Nazirliyin tabeliyində Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi yaradılır.

Agentlik sığortaçı qismində icbari tibbi sığortanın tətbiqi, tibbi xidmətlərin maliyyələşdirilməsi üçün icbari tibbi sığorta fondunda vəsaitin toplanması, icbari tibbi sığorta üzrə dövlət adından tibbi xidmətlərin mərkəzləşdirilmiş alıcısı və bu xidmətlər üzrə xərclərin ödənilməsi ilə məşğul olacaq. Beləliklə, Agentlik tibbi xidmətlərin alıcısı, Tibbi Ərazi Bölmələrini İdarəetmə Birliyi (TƏBİB) isə həmin xidmətlərin təminatçısı rolunda çıxış edəcək.

Agentlik əlilliyin qiymətləndirilməsi, müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılan vətəndaşların yekun tibbi müayinəsi istiqamətlərində də fəaliyyətini davam etdirəcək.

Yeni islahat mərhələsi Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun, işsizlikdən sığorta fondunun, istehsalatda bədbəxt hadisələr və peşə xəstəlikləri nəticəsində əmək qabiliyyətinin itirilməsindən icbari sığorta fondunun idarəçiliyi sahələrində nazirliyin uğurlu təcrübəsinin icbari tibbi sığorta sistemini də əhatə etməsinə imkan verəcək. Bu sahədə də rəqəmsallaşmanın geniş tətbiqi, vətəndaşyönümlü xidmət modelinin reallaşdırılması təmin ediləcək.

Bu qərarın arxasında duran iqtisadi məntiq tamamilə aydındır: sosial müdafiə və səhiyyə xərcləri, əslində, eyni risklərə - xəstəlik, əmək qabiliyyətinin itirilməsi və sosial həssaslıq faktorlarına bağlıdır. Bu səbəbdən bu iki sistemin inteqrasiyası resursların daha optimal bölüşdürülməsinə imkan yaradır.

Bundan əlavə, bu model dövlətin sosial siyasətinin daha koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilməsinə şərait yaradır. Tibbi xərclərin planlaşdırılması sosial ödənişlərlə paralel aparıldıqda fiskal yük daha balanslı olur. Bu yanaşma büdcə xərclərinin proqnozlaşdırılmasını da asanlaşdırır. Eyni zamanda, sığorta mexanizmi vasitəsilə vətəndaşların səhiyyə xərclərinə birbaşa təsiri azalır. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə əhalinin maliyyə təhlükəsizliyini gücləndirir. Digər tərəfdən, bu model qeyri-rəsmi ödənişlərin qarşısının alınmasına da xidmət edə bilər. Çünki xidmətlərin maliyyələşməsi daha şəffaf mexanizmlər üzərindən həyata keçirilir. Nəticədə səhiyyə sektorunda “kölgə xərcləri”nin azalması hədəflənir. Bu isə sistemə ümumi etimadın artmasına gətirib çıxaracaq.

Beynəlxalq təcrübədə oxşar modellərə münasibət necədir?

Bu model beynəlxalq təcrübədə də geniş yayılıb. Məsələn, Almaniya və Fransa kimi ölkələrdə tibbi sığorta sosial müdafiə institutlarının nəzarəti altında həyata keçirilir. Bu yanaşma maliyyə axınlarının daha şəffaf idarə olunmasına və sosial risklərin kompleks şəkildə qiymətləndirilməsinə imkan verir.

Bununla yanaşı, Estoniya kimi ölkələrdə rəqəmsal səhiyyə sistemləri ilə inteqrasiya bu modelin effektivliyini daha da artırıb. Bu ölkələrdə bütün tibbi məlumatlar vahid platformada toplanır, bu isə qərarverməni sürətləndirir. Türkiyə təcrübəsində isə sığorta və xidmət mexanizmlərinin paralel inkişafı diqqət çəkir. Qardaş ölkədə dövlət həm maliyyələşdirici, həm də nəzarətçi rolunda çıxış edir. Bu yanaşma xidmət keyfiyyətinin stabil saxlanmasına imkan verir. Cənubi Koreyada isə səhiyyə sistemi yüksək texnoloji həllərlə dəstəklənir. Bu da xidmətlərin operativliyini artırır. Azərbaycan üçün bu təcrübələr həm model seçimi, həm də tətbiq baxımından əhəmiyyətlidir. Əsas məsələ bu təcrübələrin yerli reallıqlara uyğunlaşdırılmasıdır. Çünki hər ölkənin səhiyyə sistemi öz sosial və iqtisadi xüsusiyyətlərinə uyğun formalaşır.

Alıcı-təminatçı modeli: səhiyyədə bazar mexanizmlərinin tətbiqi

Yeni modelin ən mühüm struktur elementi “alıcı-təminatçı” prinsipi üzərində qurulmasıdır.
Bu sistemdə Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi tibbi xidmətlərin alıcısı kimi çıxış edir. TƏBİB isə bu xidmətlərin təminatçısı rolunu daşıyır. Bu model klassik dövlət səhiyyə sistemindən fərqli olaraq, daha optimal yanaşmanı ifadə edir. Burada əsas məqsəd xidmət göstərən və maliyyələşdirən tərəfləri ayırmaqla effektivliyi artırmaqdır.
Xidmət keyfiyyətinə nəzarətin güclənməsi, maliyyə vəsaitlərinin istifadəsində şəffaflığın artırılması, resursların daha səmərəli bölüşdürülməsi bu yanaşmanın əsas üstünlükləridir. Lakin bu modelin uğurlu olması üçün ən vacib şərt güclü nəzarət mexanizmlərinin qurulmasıdır.

Bu modelin tətbiqi səhiyyədə rəqabət elementlərini də qismən gücləndirə bilər. Xidmət təminatçıları daha keyfiyyətli xidmət göstərməyə təşviq olunur. Eyni zamanda, maliyyələşdirici tərəf xidmətlərin qiymətləndirilməsində daha sərt meyarlar tətbiq edə bilər. Bu isə xidmətlərin standartlaşdırılmasına gətirib çıxarır. Digər tərəfdən, bu model nəticəyə əsaslanan maliyyələşdirmə mexanizmlərinin tətbiqinə imkan verir. Yəni xidmətin həcmi deyil, keyfiyyəti ön plana çıxır. Bu yanaşma səhiyyədə səmərəliliyin artırılmasına xidmət edir. Bununla yanaşı, məlumatların düzgün toplanması və təhlili bu model üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Əks halda, qiymətləndirmə mexanizmləri effektiv işləməyə, nəticədə sistemin balansı pozula bilər.

Səhiyyə və sosial müdafiə sistemləri arasında səmərəli koordinasiya

Yeni struktur dəyişiklikləri səhiyyə və sosial müdafiə sistemləri arasında daha sıx koordinasiyanı nəzərdə tutur. Bu inteqrasiyanın vəd etdiyi üstünlüklər cəmiyyətin səhiyyə sahəsində qarşılaşdığı bəzi problemlərin həlli üçün ən optimal versiya kimi görünür. Sosial və tibbi risklərin vahid platformada idarə olunması, məlumat bazalarının inteqrasiyası və rəqəmsallaşmanın sürətlənməsi, vətəndaşa göstərilən xidmətlərin “bir pəncərə” prinsipi ilə təşkili insanların üzləşdiyi problemlərin daha tez həll edilməsi ilə yanaşı, texnoloji inkişafla sığorta və tibbi xidmət sahəsi arasında körpü yaradır. Bu yanaşma xüsusilə aşağı gəlirli və sosial həssas qruplar üçün daha effektiv müdafiə mexanizmləri yarada bilər. Çünki bu qruplar həm səhiyyə, həm də sosial müdafiə xidmətlərinə daha çox ehtiyac duyur.

İnteqrasiya edilmiş sistemdə məlumatların vahid bazada toplanması qərarvermə prosesini xeyli sürətləndirir. Bu, həm də vətəndaşların müxtəlif qurumlara təkrar müraciət etməsinin qarşısını alır. Eyni zamanda, sosial status və tibbi vəziyyət üzrə məlumatların birləşdirilməsi daha düzgün hədəfləmə siyasətinə imkan yaradır. Bu yanaşma sosial ədalətin təmin olunması baxımından da əhəmiyyətlidir. Digər tərəfdən, rəqəmsal platformaların inkişafı bu inteqrasiyanın texniki əsasını gücləndirir. Bu isə xidmətlərin məsafədən əldə olunmasını daha əlçatan edir. Beləliklə, regionlarda yaşayan əhali üçün də xidmətlərə çıxış asanlaşır. Nəticədə sistem yalnız idarəetmə baxımından deyil, sosial təsir baxımından da daha effektiv olur.

Maliyyə dayanıqlılığı: sığorta fondunun rolu

İcbari tibbi sığorta sisteminin uğuru böyük ölçüdə fondun idarə olunmasından asılıdır.
Yeni modeldə vəsaitlərin mərkəzləşdirilmiş şəkildə toplanması, xərclərin daha sistemli idarə olunması, maliyyə intizamının gücləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu dəyişikliklər uzunmüddətli perspektivdə səhiyyə sisteminin fiskal dayanıqlığını təmin edə bilər.

Fondun effektiv idarə olunması səhiyyə sisteminin davamlılığı üçün əsas şərtlərdən biridir. Vəsaitlərin düzgün planlaşdırılması xidmətlərin fasiləsizliyini təmin edir. Eyni zamanda, maliyyə axınlarının şəffaflığı ictimai nəzarəti gücləndirir. Bu isə korrupsiya risklərinin azalmasına səbəb olur. Digər tərəfdən, xərclərin optimallaşdırılması resursların daha səmərəli istifadəsinə şərait yaradır. Bu yanaşma xüsusilə yüksək xərcli tibbi xidmətlərin maliyyələşdirilməsində önəmlidir. Eyni zamanda, fondun gəlirlərinin diversifikasiyası gələcək riskləri azaltmağa kömək edə bilər. Bu isə sistemin iqtisadi şoklara qarşı dayanıqlığını artırır. Nəticədə səhiyyə sistemi daha stabil maliyyə bazasına malik olur.

Tibbi xidmətlərin göstərilməsində TƏBİB-in rolu artır

İslahatların ikinci böyük istiqaməti TƏBİB-in rolunun genişləndirilməsidir. Yeni qərarlara əsasən, dərman və tibbi vasitələrlə təminat funksiyaları da TƏBİB-ə verilir. Bu dəyişiklik TƏBİB-i xidmətlərin tam zəncirinə nəzarət, müalicə prosesinin fasiləsizliyi, logistika və təchizatın mərkəzləşdirilməsi kimi labüd nüanslarda önə çəkir. Beləliklə, TƏBİB artıq yalnız səhiyyə müəssisələrini idarə edən qurum deyil, bütöv səhiyyə xidmətlərinin icrasını təmin edən əsas operatora çevrilir.

TƏBİB-in Müşahidə Şurasının yenilənməsi də idarəetmədə yeni mərhələni göstərir.

Müşahidə Şurasında aidiyyəti nazirliklərin müavinlərinin və həmkarlar ittifaqları nümayəndəsinin iştirakı dövlətin, peşəkar tibbi ictimaiyyətin və səhiyyə işçilərinin maraqlarının balanslaşdırılmasını təmin edir.

Bu dəyişikliklər qərarların daha operativ qəbul olunması, müxtəlif dövlət qurumları arasında koordinasiyanın güclənməsi, şəffaflıq və hesabatlılığın artmasına yol açır. Demək mümkündür ki, TƏBİB-in idarəetməsi ilə bağlı yeni yanaşma klassik dövlət idarəetməsindən fərqli olaraq, daha çox korporativ idarəetmə modelinə yaxınlaşmanı göstərir.

Bu transformasiya TƏBİB-in strateji rolunu daha da artırır. Artıq qurum yalnız icraedici deyil, həm də sistemin effektivliyinə cavabdeh əsas aktora çevrilir. Bu isə qərarların daha mərkəzləşdirilmiş şəkildə qəbul olunmasına imkan yaradır. Eyni zamanda, xidmət keyfiyyətinə görə məsuliyyət daha aydın müəyyən edilir. Bu yanaşma hesabatlılığı artırır və nəticəyönümlü idarəetməni gücləndirir. Digər tərəfdən, dərman təminatının mərkəzləşdirilməsi xərclərin optimallaşdırılmasına gətirib çıxara bilər. Bu isə dövlət büdcəsinə əlavə qənaət imkanı yaradır. Bununla yanaşı, təchizat zəncirinin vahid sistemdə idarə olunması gecikmələrin qarşısını alır. Nəticədə vətəndaş üçün xidmət daha stabil və etibarlı olur.

Yeni islahat mərhələsində diqqət çəkən əsas istiqamətlərdən biri də tibbi xidmətlərin göstərilməsində TƏBİB-in rolunun əhəmiyyətli dərəcədə artırılmasıdır. Qəbul edilən qərarlar bu qurumun yalnız idarəedici deyil, eyni zamanda səhiyyə xidmətlərinin birbaşa təşkilatçısı və icraçısı kimi çıxış etməsini daha da gücləndirir. Bu dəyişiklik səhiyyə sistemində funksiyaların daha aydın bölüşdürülməsinə və məsuliyyətin konkretləşdirilməsinə xidmət edir. TƏBİB-in funksiyalarının genişləndirilməsi tibbi xidmətlərin təşkilində vahid yanaşmanın formalaşmasına imkan yaradır. Əvvəlki mərhələdə müxtəlif qurumlar arasında bölüşdürülmüş funksiyalar indi daha çox mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunur. Bu isə qərarların qəbul edilməsini sürətləndirir və xidmətlərin göstərilməsində gecikmələrin qarşısını alır. Xüsusilə dərman təminatı və tibbi vasitələrin idarə olunmasının TƏBİB-ə həvalə edilməsi müalicə prosesinin fasiləsizliyini təmin edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir.

Yeni model çərçivəsində TƏBİB-in rolu yalnız təşkilati səviyyədə deyil, həm də xidmət keyfiyyətinə nəzarət baxımından güclənir. Bu, səhiyyə müəssisələrinin fəaliyyətinin daha sistemli şəkildə qiymətləndirilməsinə imkan yaradır. Eyni zamanda, xidmətlərin standartlaşdırılması və vahid keyfiyyət meyarlarının tətbiqi prosesi sürətlənir. Bu yanaşma nəticə etibarilə vətəndaşın aldığı xidmətin keyfiyyətinin daha stabil olmasına gətirib çıxara bilər. Digər tərəfdən, TƏBİB-in rolunun artması səhiyyə sistemində idarəetmənin daha çevik və operativ olmasını təmin edir. Mərkəzləşdirilmiş idarəetmə modeli fövqəladə hallarda və ya kütləvi tələbat artımı zamanı resursların daha sürətli səfərbər edilməsinə imkan verir. Bu isə xüsusilə epidemioloji vəziyyətlər və ya təcili tibbi müdaxilə tələb edən hallarda böyük əhəmiyyət daşıyır. TƏBİB-in genişlənən funksiyaları həm də səhiyyə sistemində məlumat axınının daha effektiv idarə olunmasına şərait yaradır. Tibbi müəssisələrdən daxil olan məlumatların vahid sistemdə toplanması və təhlili planlaşdırma prosesini daha dəqiq edir. Bu isə resursların düzgün istiqamətləndirilməsinə və ehtiyacların daha real qiymətləndirilməsinə imkan verir.

Bununla yanaşı, TƏBİB-in rolu artdıqca onun qarşısında yeni məsuliyyətlər də yaranır. Xidmətlərin keyfiyyəti, əlçatanlığı və operativliyi ilə bağlı ictimai gözləntilər yüksəlir. Bu isə qurumun həm idarəetmə, həm də icra səviyyəsində daha effektiv işləməsini zəruri edir. Eyni zamanda, şəffaflıq və hesabatlılıq məsələləri də daha ön plana çıxır. Bu transformasiya nəticəsində TƏBİB səhiyyə sistemində əsas icraedici quruma çevrilir. Onun fəaliyyətinin effektivliyi birbaşa olaraq səhiyyə xidmətlərinin ümumi səviyyəsinə təsir göstərir. Bu baxımdan qurumun institusional inkişafı və peşəkar idarəetmə yanaşmasının tətbiqi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Həyata keçirilən institusional dəyişikliklər TƏBİB-in müasir, dayanıqlı və səmərəli təşkilat kimi inkişafı üçün möhkəm zəmin yaradır, onun səhiyyə sisteminin çağırışlarına operativ uyğunlaşma qabiliyyətini artırır və əhaliyə yüksək səviyyəli tibbi xidmətlərin göstərilməsini təmin edir. Yeni modelin tətbiqi TƏBİB-in daha çevik, nəticəyönümlü və vətəndaş ehtiyaclarına fokuslanan yeni idarəetmə səviyyəsinə keçidinə imkan verir və ölkədə tibbi xidmətlərin göstərilməsində onun rolunu daha da möhkəmləndirir.

Səhiyyədə Azərbaycan modeli

Azərbaycanın seçdiyi model daha çox kontinental Avropa modelinə yaxındır. Yəni dövlət əsas maliyyələşdirici rolunu saxlayır və sığorta sistemi mərkəzləşdirilmiş şəkildə idarə olunur. Bu model bazaryönümlü sistemdən fərqli olaraq sosialyönümlüdür.

Azərbaycan səhiyyəsində həyata keçirilən islahatlar struktur baxımından məntiqli və beynəlxalq təcrübəyə uyğundur. Yazının əvvəlində qeyd edildiyi kimi, mərkəzdə insan faktoru və onun həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması durur. İdarəetmə sisteminin optimallaşdırılması, maliyyə və xidmət funksiyalarının ayrılması, TƏBİB-in gücləndirilməsi və vətəndaşyönümlü xidmət modelinə keçid də məhz buna hesablanıb.

Bu model sosial dövlət prinsiplərinə daha uyğun hesab olunur. Burada dövlət vətəndaşın sağlamlığını təmin etməkdə əsas rol oynayır. Eyni zamanda, sığorta mexanizmi vasitəsilə risklər paylaşdırılır. Bu yanaşma əhalinin tibbi xərclərdən qorunmasını gücləndirir. Digər tərəfdən, bu model xidmətlərin universal əlçatanlığını təmin etməyə yönəlib. Bu isə sosial bərabərliyin qorunması baxımından vacibdir. Lakin bu modelin effektivliyi idarəetmənin keyfiyyətindən birbaşa asılıdır. Əgər idarəetmə zəif olarsa, sistemdə gecikmələr və səmərəsizlik yarana bilər. Buna görə də institusional güclənmə bu modelin əsas şərtidir. Nəticə etibarilə, Azərbaycanın bu istiqamətdə doğru model seçdiyini əminliklə söyləmək mümkündür. (APA)