CMNV ilə bağlı faktlar, ehtimallar, boşluqlar və...
Son günlər sosial şəbəkələrdə və müxtəlif xəbər portallarında “CMNV virusu” adı altında yayılan məlumatlar geniş narahatlıq yaradıb. İddialarda bu virusun insan sağlamlığı üçün ciddi təhlükə təşkil etdiyi, hətta yeni bir yoluxucu xəstəlik dalğasının başlanğıcı ola biləcəyi vurğulanır. Lakin mövcud elmi ədəbiyyat və beynəlxalq səhiyyə məlumat bazaları bu təqdimatın ciddi şəkildə dəqiqləşdirilməyə ehtiyacı olduğunu göstərirlər. Məlumata görə, “CMNV” kimi qeyd edilən patogen "Covert Mortality Nodavirus" əsasən su biologiyası və akvakultura sahəsində tanınan, insan patogeni kimi təsdiqlənməmiş bir virus qrupuna aiddir.
Nodaviruslar uzun illərdir dəniz və şirin su ekosistemlərində yaşayan canlılarda, xüsusilə balıqlarda və bəzi onurğasız dəniz orqanizmlərində sinir sistemi pozğunluqları ilə xarakterizə olunan xəstəliklərin törədicisi kimi öyrənilir. Akvakultura sənayesində bu viruslar iqtisadi itkilərə səbəb olan faktor kimi tanınır və elmi diqqət daha çox bu sahədə yönəlir. İnsanlarda yoluxma və ya klinik xəstəlik törətməsi ilə bağlı isə indiyədək etibarlı və təsdiqlənmiş elmi sübut mövcud deyil.
Buna baxmayaraq, son dövrlərdə internet məkanında bu virusun insan orqanizminə keçə biləcəyi, hətta bəzi göz xəstəlikləri ilə əlaqələndirildiyi barədə iddialar yayılıb. Bu tip məlumatların bir qismi laborator mühitdə aparılan ilkin eksperimental müşahidələrin yanlış interpretasiyası ilə bağlıdır. Elmi tədqiqatlarda bəzi virusların hüceyrə səviyyəsində müəyyən məməli hüceyrə xətlərinə daxil ola bilməsi kimi nəticələr bəzən geniş ictimaiyyətə kontekstdən çıxarılmış formada təqdim olunur. Bu isə real klinik risk kimi qəbul edilə bilməz.
Real təhlükə, yoxsa yanlış təsəvvür?
Mövcud virologiya və zoonoz xəstəliklər üzrə beynəlxalq konsensus göstərir ki, nodaviruslar insan üçün adaptasiya olunmuş patogenlər qrupuna daxil deyil. Onların təbii yayılma dövrü əsasən su ekosistemləri ilə məhdudlaşır və insandan-insana keçid mexanizmi elmi olaraq təsdiqlənməyib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının və digər beynəlxalq səhiyyə qurumlarının xəstəlik nəzarət siyahılarında da bu tip viruslar insan sağlamlığı üçün qlobal təhlükə kimi göstərilmir.
Sosial mediada yaranan narahatlığın əsas səbəblərindən biri informasiya boşluğu və elmi terminlərin kontekstdən kənar şəkildə yayılmasıdır. Xüsusilə “virus”, “mutasiya”, “zoonoz potensial” kimi anlayışlar geniş auditoriyaya izah edilmədən təqdim olunduqda, bu, real təhlükə təsəvvürünü olduğundan daha yüksək göstərə bilir. Halbuki elmi mühitdə hər bir virusun risk səviyyəsi onun yayılma mexanizmi, host uyğunluğu və klinik təsiri kimi bir sıra obyektiv göstəricilərlə müəyyən olunur.
Bu kontekstdə CMNV ilə bağlı mövcud vəziyyət daha çox yanlış anlaşılmalar və qeyri-dəqiq informasiya axını ilə izah oluna bilər. Mövcud elmi məlumatlar bu virusun insan populyasiyası arasında yayılmasını təsdiqləmir və qlobal epidemioloji risk kateqoriyasına daxil etmir. Əksinə, tədqiqatların əsas istiqaməti akvakultura sistemlərində bioloji təhlükəsizlik və heyvan sağlamlığının qorunmasıdır.
Bununla yanaşı, elmi ictimaiyyət ümumilikdə zoonoz potensialı olan viruslara qarşı həssas yanaşmanı davam etdirir. Çünki bəzi virus ailələrinin zamanla mutasiya edərək yeni hostlara uyğunlaşma ehtimalı nəzəri olaraq mövcuddur. Lakin bu ehtimal konkret olaraq hər bir virus üçün real təhlükə demək deyil və mütləq şəkildə eksperimental və epidemioloji sübutlarla təsdiqlənməlidir.
Narahatlıq artdıqca elmi müşahidələr dəyişirmi?
Hazırkı məlumatlara əsasən, CMNV ilə bağlı ictimai narahatlıq daha çox informasiya interpretasiyasından qaynaqlanır, nəinki təsdiqlənmiş tibbi riskdən. Elmi yanaşma yalnız faktlara söykənir və mövcud faktlar bu virusun insan sağlamlığı üçün qlobal və ya kütləvi təhlükə yaratdığını göstərmir.
Beləliklə, CMNV ətrafında formalaşan diskussiya daha çox elmi terminlərin ictimai mühitdə yanlış şərhi və sosial şəbəkə dinamizminin yaratdığı informasiya sürətindən qaynaqlanır. Bu isə bir daha göstərir ki, yeni və az tanınan bioloji agentlər haqqında məlumatlar paylaşılarkən mənbə dəqiqliyi və elmi kontekst olduqca vacibdir. Elmi sübutlara əsaslanmayan iddialar isə çox vaxt real riskdən daha böyük narahatlıq yaradır və ictimai qavrayışı yönləndirir.
Nigar Orucova, "İki sahil"
